Uz / Ўз Ru En

Toshkent

19/Avgust/2022   Dolzarb

O‘zbekiston Respublikasining Saudiya Arabistoni Podshohligi bilan birodarlik maʼnaviy aloqalari

TOSHKENT, 19-avgust. /“Dunyo” AA/. Shu kunlarda Ikki muqaddas masjid xizmatchisi – Saudiya Arabistoni qiroli Salmon bin Abdulaziz Ol Saudning taklifiga binoan, O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev davlat tashrifi bilan musulmon dunyosi markazida bo‘lib turibdi.


Tashrif doirasida davlatimiz rahbari Jidda shahriga tashrif buyurib, oliy darajada muzokaralar o‘tkazdi, Saudiya Arabistonining yetakchi kompaniyalari va xalqaro tuzilmalari – Islom hamkorlik tashkiloti va Islom taraqqiyot banki rahbariyati bilan uchrashdi. Uchrashuvlar natijasida yirik hajmdagi kelishuvlar to‘plami imzolandi.

Bundan tashqari, O‘zbekiston Prezidentining butun musulmon olami uchun muqaddas bo‘lgan Makka va Madina shaharlariga tashrifi muhim voqealardan biri bo‘ldi.

Taʼkidlash joizki, O‘zbekiston bilan ko‘p asrlik aloqalarga ega bo‘lgan Saudiya Arabistoni Podshohligiga buyurilgan mazkur tashrif  nafaqat siyosiy yoki savdo-iqtisodiy ahamiyatga ega, balki muqaddas Islom qadamjolarini ziyorat qilish bilan bog‘liq maʼnaviy voqea hamdir.

Shu nuqtai nazardan qaraganda, Islom diniga eʼtiqod qiluvchi o‘zbek xalqi uchun Saudiya Arabistoni Podshohligi diqqatga sazovor markazdir. Har bir taqvodor musulmon Islom sivilizatsiyasi yuragini ziyorat qilishga, kichik va katta Hajning barcha amallarini bajarishga intiladi.

 Ziyouddinxon ibn Eshon Boboxon (1908-1982) ikki mamlakat xalqlarini bir-biriga yaqinlashtirishda, qolaversa, mintaqamiz musulmonlarining muqaddas Makka va Madina kabi maʼnaviyat shaharlarini ziyorat qilishlari uchun keng imkoniyatlar ochishda katta tarixiy rol o‘ynagan – u Islom dini ulamosi, O‘rta Osiyo va Qozog‘iston musulmonlari diniy boshqarmasi ikkinchi raisi, besh respublika muftiysidir (1957-1982).

Ziyouddinxon ibn Eshon Boboxon 1908 yilda Toshkentda mashhur diniy arbob Eshon Boboxon oilasida tug‘ilgan. 12 yoshida Qurʼonni yod oldi va “Ko‘kaldosh” madrasasida o‘qishni davom ettirdi.

Musulmonlar taʼlim muassasasini tugatgach, u Toshkent masjidlarida imom-xatib bo‘lib xizmat qila boshlagan, biroq 1941 yilda otasi bilan birga diniy ustozlikda ayblanib hibsga olingan.

O‘sha yilning oktyabr oyida Boboxonovlarga nisbatan ish to‘xtatildi. Jangovar ateizm siyosati diniy bag‘rikenglik bilan almashtirildi, Markaziy Osiyoda Islomning tiklanish bosqichi boshlandi, bunda Boboxonovlar oilasi eng muhim rollardan birini o‘ynadi.

Aytish joizki, Ikkinchi jahon urushi yillarida O‘rta Osiyo va Qozog‘istonning Ziyouddinxon ibn Eshon Boboxon boshchiligidagi nufuzli musulmon arboblari tashabbusi bilan mintaqa musulmon jangchilari uchun o‘ziga xos fatvo qabul qilingan edi: “...Barcha xalqlar bilan yelkama-yelka bo‘lib, fashist bosqinchilariga qarshi mard sherlardek jang qiling, zulmkor fashistlarni yo‘q qilingki, sayyoramizda birorta ham qolmasin! Har qarich yerimizni asrang, saflaringizni temir intizom bilan mustahkamlang. Biz barcha mo‘minlarni Allohga duo qilishga va askarlarimizni dushman ustidan tez g‘alaba keltirishda yordam so‘rashga chaqiramiz...”

Bundan tashqari, Ziyouddinxon ibn Eshon Boboxon tashabbusi bilan masjidlarda o‘tkazilgan xayriya tadbirlari natijasida 1943-1944 yillarning o‘zida 970 ming rubl yig‘ilgan.

1945 yilga kelib Musulmonlar diniy boshqarmasi harbiy ehtiyojlar uchun davlat hisobiga 2 million rubl o‘tkazdi. Shu tariqa Ziyouddinxon ibn Eshon Boboxon fashizm va fashistlar Germaniyasi ustidan qozonilgan g‘alabaga hissa qo‘shgan.

 1943 yil oktyabr oyida bo‘lib o‘tgan musulmonlarning birinchi qurultoyida O‘rta Osiyo va Qozog‘iston musulmonlari diniy boshqarmasi tuzildi. Mintaqamiz davlatlaridan 160 nafar vakil ishtirok etgan qurultoyda Ziyouddinxon ibn Eshon Boboxon O‘rta Osiyo va Qozog‘iston musulmonlari diniy boshqarmasining masʼul kotibi etib saylandi.

Bir necha yillik mashaqqatli mehnatdan so‘ng musulmonlarning uchinchi Qurultoyida (1957 yil iyun) Shayx Ziyouddinxon ibn Eshon Boboxon O‘rta Osiyo va Qozog‘iston musulmonlari diniy boshqarmasining yangi raisi va beshta respublika muftiysi etib saylandi. O‘sha yili uning saʼy-harakati bilan Imom al-Buxoriy dafn etilgan masjid va uzoq vaqtdan beri ombor sifatida foydalanilgan majmua O‘rta Osiyo va Qozog‘iston musulmonlari diniy boshqarmasiga qaytarildi. 1957 yilda Sobiq Ittifoq davrida birinchi marta musulmonlarning muqaddas kitobi Qurʼon nashr etildi va u sobiq ittifoq hokimiyati davridagi yagona nashr bo‘lib qoldi.

Ziyouddinxon ibn Eshon Boboxon Saudiya Arabistonidagi avvallari taʼqiqlangan Islom ziyoratgohlarida Haj va Umra  ziyoratlarini tashkil etishda beqiyos hissa qo‘shgan. Shunday qilib, 1944 yilda Sobiq Ittifoq Xalq Komissarlari Kengashi (1946 yildan - Vazirlar Kengashi) huzuridagi Din ishlari bo‘yicha Kengash O‘rta Osiyo va Qozog‘iston musulmonlari diniy boshqarmasiga bir guruh musulmonlarni Hajga tayyorlashni topshirdi.

Haj ziyoratining qayta tiklanishi va ziyoratchilar kvotasining ko‘payishiga Ziyouddin Boboxonovning obro‘-eʼtibori va shaxsiy tashabbusi sabab bo‘ldi. Natijada 1944 yilning noyabr oyida olti nafar musulmon hajga bordi, shundan so‘ng ular musulmon mamlakatlarida bo‘lib, 1945 yilning fevralida SSSRga qaytib kelishdi.

1990 yilda 750 nafar sovet musulmoniga Hajga borishga ruxsat berildi. Birinchi marta bu voqea sovet matbuotida yoritilgan.

Ziyouddinxon ibn Eshon Boboxon O‘rta Osiyo va Qozog‘iston musulmonlari diniy boshqarmasi raisi sifatida 1982 yil oktyabrigacha ishladi va o‘sha yilning 23 dekabrida isteʼfoga chiqqanidan so‘ng vafot etdi. Hukumat qarori bilan Toshkentdagi Qaffal Shoshiy maqbarasiga dafn etilgan.

 Otasining ulug‘vor faoliyatini o‘g‘li, taniqli olim, dinshunos, xalq diplomati, O‘zbekiston Respublikasining Favqulodda va Muxtor elchisi Shamsiddinxon Boboxonov davom ettirdi. Shamsiddinxon Boboxonov 1937 yilda Toshkent shahrida tug‘ilgan, 1955 yilda o‘rta maktabni tugatgach, Toshkent Chet tillar institutiga, 1961 yilda esa Moskvadagi SSSR Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik instituti aspiranturasiga o‘qishga kirgan, u yerda arab filologiyasiga qiziqadi.

Bu vaqtda u Sobiq Ittifoq musulmonlar tashkilotining yangi tuzilgan xalqaro aloqalar bo‘limida ishlash bilan birga o‘qishni davom ettiradi.

Bir muncha vaqt o‘tgach, u arab tilini mukammallashtirish uchun Qohiradagi “Al-Azhar” universitetiga yuboriladi.

1974 yilda Toshkent Islom institutiga ishga o‘tkazildi. Bu davrda u xorijiy va Markaziy Osiyo ilohiyotshunoslarining ilmiy asarlarini faol o‘rganadi va tarjima qiladi, kitoblar nashr etadi, buning natijasida Islom ilmiy olami doktor Shamsiddinxon Boboxonovni buyuk olim va din arbobi sifatida tan oladi.

1982 yil oktyabrda Toshkentda bo‘lib o‘tgan viloyat musulmonlari Qurultoyida u beshta respublika muftiylik oliy martabasi bilan bir ovozdan O‘rta Osiyo va Qozog‘iston musulmonlari diniy idorasi raisi etib saylandi.

 O‘zining o‘ttiz yillik faoliyati davomida olim, muftiy Shamsiddinxon Boboxonov Islom olamida tanilgan nufuzli diniy arbobga aylandi.

O‘rta Osiyo va Qozog‘iston musulmonlari diniy boshqarmasini tark etgach, u ilmiy xodim sifatida O‘zbekiston Fanlar Akademiyasining Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida mashhur va ulug‘ din olimlari, o‘z vaqtida Muhammad sollallohu alayhi vasallamning hadislarini sharhlagan –  Imom al-Buxoriy, Abu Dovud, at-Termiziy, an-Nasoiy, Ibn Moja, ad-Daramiy, Muslim hayotidan faktlar to‘plash bilan shug‘ullanadi.

O‘zbekiston 1991 yilda davlat mustaqilligiga erishgach, dunyoning ko‘plab davlatlari, jumladan, Islom davlatlari bilan diplomatiya aloqalarini o‘rnata boshladi.

Shamsiddinxonning musulmon olamidagi ulkan nufuzi, bilimi va shaxsiy fazilatlari inobatga olinib, 1994 yilda O‘zbekistonning Misr Arab Respublikasidagi Favqulodda va Muxtor elchisi etib tayinlanadi. 2001 yilgacha Saudiya Arabistoni Podshohligi, shuningdek, bir vaqtning o‘zida Jazoir, Bahrayn, Quvayt va Iordaniya Hoshimiylar Qirolligida ishlagan.

  Saudiya Arabistoni Podshohligi bilan ikki tomonlama do‘stona munosabatlar o‘rnatilishi va izchil rivojlanishiga bevosita shaxsiy hissasini qo‘shdi.

Shamsiddinxon Boboxonov 58 yoshida mutlaqo yetuk shaxs va taniqli din arbobi sifatida diplomatik xizmatga kelgan. Arab mamlakatlariga yetib kelganida u nafaqat o‘z ona yurtida, balki arab dunyosida ham taniqli din arbobi va olim sifatida shuhrat qozondi.

O‘zbekiston elchisining benuqson diplomatik faoliyati Saudiya Arabistoni Podshohligida yuqori baholandi. Shunday qilib, mubolag‘asiz aytish mumkinki, Shamsiddinxon Boboxonov arab mamlakatlarida mustaqil o‘zbek diplomatiyasiga asos solgan.

U 2003 yil aprel oyida 66 yoshida vafot etgan. Minglab toshkentliklar, arab davlatlari elchixonalari diplomatiya korpusi vakillari Barakxon madrasasidagi Hazrati Imom maydoniga uni so‘nggi safarga kuzatish uchun keladi. Shamsiddinxon Boboxonov Toshkent shahridagi G‘oyib ota qabristonidagi oilaviy mozorga katta bobosi Abdulmajidxon Eshon yoniga dafn etilgan.

Ziyouddinxon ibn Eshon va Shamsiddinxon Boboxonovlar o‘zlarining ongli hayoti davomida Islomni umuminsoniy tinchlik va do‘stlik dini sifatida – barcha zamonlar va xalqlar uchun targ‘ib qildilar.

Ular butun sobiq SSSR hududida musulmon jamiyatining maʼnaviy-axloqiy asoslarini va Islom madaniyatini tikladilar. Ular yuzlab shogirdlarni – ezgu maqsad davomchilarini tayyorladilar, izdoshlari soni millionlarni  tashkil etadi. Rossiya, Ozarbayjon, Qozog‘iston, Qirg‘iziston va Turkmaniston muftiylarining deyarli barchasi O‘zbekistondagi maʼnaviyat muassasalarida taʼlim va tarbiya olgan.

Ramziddin G‘ulomov,
Markaziy Osiyo xalqaro instituti bosh ilmiy xodimi

Anvar Solihboyev,
Markaziy Osiyo xalqaro instituti yetakchi ilmiy xodimi

Mavzuga oid

Parijdan munosabat: «GSP+» imtiyozlar ti...

"Biz O‘zbekistondagi faoliyatimizni 2016 yilda boshlaganmiz. Kompaniyamiz respublikada yar...

O‘zbekistonda 1iyuldan nimalar o‘zgaradi...

Joriy yil 1 iyuldan boshlab qonunchilikka kiritilgan o‘zgartishlarga ko‘ra, amaldagi ayrim...

O‘zbekiston Prezidenti xalqaro konferens...

Bugun poytaxtimizdagi «Tashkent City» xalqaro ishbilarmonlik markazining Kongress xolida ...

So`nggi yangiliklar