ФАРҒОНА, 22 июнь. /“Дунё” АА/. Бугун Фарғона давлат университети негизида “Ёш тинчликпарварларнинг чегараолди ҳамкорлик ташаббуси” мавзусидаги халқаро ёшлар семинари ўз ишини бошлади, деб хабар бермоқда “Дунё” АА мухбири.

Ёшлар ойлиги доирасида Фарғона тинчлик форуми шафелигида ўтказилаётган ушбу тадбир Ўзбекистон Президенти ҳузуридаги Стратегик ва минтақалараро тадқиқотлар институти (СМТИ), Ёшлар ишлари агентлиги, Фарғона вилояти ҳокимлиги ҳамда БМТнинг Марказий Осиё учун превентив дипломатия бўйича минтақавий маркази (МОПДММ) ва ЕХҲТнинг Ўзбекистондаги лойиҳалари координатори офиси билан яқин ҳамкорликда амалга оширилаётган инклюзив қўшма ташаббус ҳисобланади.

Ушбу платформа миллий тузилмалар, минтақа давлатлари ва нуфузли халқаро институтларни тинчлик кун тартиби атрофида бирлаштирди. Ушбу тадбирнинг чуқур сиёсий маъноси, Фарғона тинчлик форумининг институционал роли, батафсил кун тартиби ва минтақа тажрибасининг халқаро эътирофи ҳақида тадбир ҳамташкилотчиси, СМТИ директорининг биринчи ўринбосари Акрамжон Неъматов билан суҳбатлашдик.

- Акрамжон Илҳомович, бугун Фарғонада Ёшлар тинчликпарварлиги бўйича халқаро семинар бошланди. Бундай кенг кўламли Марказий Осиё мулоқот майдонининг айнан шу ерда, бундан ўн йил олдин халқаро таҳлилчилар томонидан яширин чегара зиддиятлари ҳудуди сифатида баҳоланган Фарғона водийсида очилишининг рамзий ва стратегик аҳамияти нимада?

- Семинаримиз ўтказиладиган жой сифатида Фарғонанинг танланиши чуқур рамзий маънога эга бўлиб, сўнгги йилларда Марказий Осиёда юз берган туб тектоник ўзгаришларни яққол акс эттиради. Дарҳақиқат, узоқ вақт давомида хорижий сиёсатшунослик адабиётларида Фарғона водийси фақат трансчегаравий зиддиятлар, чегараларни делимитация қилишнинг мураккаб тугунлари ва маҳаллий можаролар призмаси орқали кўриб чиқилган.

Бугун биз сифат жиҳатидан янги минтақавий воқелик шаклланаётганининг гувоҳи ва бевосита иштирокчисимиз, бунда Фарғона энди харитадаги географик нуқта эмас, балки минтақавий ривожланишнинг янги босқичининг рамзий макони бўлиб майдонга чиқмоқда. Бу ерда ўзбек, қирғиз ва тожик халқларининг тақдири, иқтисодиёти ва маданияти тарихан чамбарчас боғланиб кетган.

Семинарнинг айнан шу ерда ўтказилаётгани водийга потенциал хатарлар ҳудуди сифатида қарашдан воз кечиб, уни ҳамкорлик, ишонч ва умумий келажак макони сифатида англашга қатъий ўтилганини намоён этади. Бу Ўзбекистон раҳбарияти томонидан олиб борилаётган изчил очиқлик, яхши қўшничилик ва минтақавий мулоқот сиёсати туфайли амалга оширилди. Марказий Осиё аста-секин аввалги тарқоқлик ва рақобат мантиқидан воз кечиб, унинг ўрнини муқобилсиз шериклик ғояси эгалламоқда.

Биз 17 миллионга яқин аҳоли истиқомат қиладиган Фарғона водийси ёшларига сармоя киритмоқдамиз, бу бутун Марказий Осиё аҳолисининг деярли бешдан бир қисмини ташкил этади ва уларнинг қарийб 60 фоизини ёшлар ташкил этади. Бу улкан демографик ва бунёдкорлик салоҳиятидир. Бизнинг вазифамиз шундан иборатки, бу янги авлод бошиданоқ ўзаро ҳурмат ва чегаралар ажратувчи чизиқлар эмас, балки ҳамкорлик учун кўприклар эканлигини тушуниш муҳитида улғаяди.

- Маълумки, ушбу семинар Фарғона тинчлик форуми шафелигида ўтказилмоқда. Ушбу платформа ҳақида батафсил маълумот беринг, унинг минтақа хавфсизлик архитектурасидаги институционал роли қандай ва бўлажак минтақавий тадбирларни ҳисобга олган ҳолда, жорий семинар натижалари унинг келгуси кун тартибига қандай киритилади?

- Фарғона тинчлик форуми 2025 йилда Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан бошланган ва Ўзбекистон, Қирғизистон ва Тожикистоннинг биргаликдаги саъй-ҳаракатлари билан эксперт марказлари ва жамоатчилик ташаббусларининг фаол иштирокида амалга оширилган муҳим стратегик асосдир. Форум бутун Фарғона водийсида чуқур мулоқот маданиятини, ўзаро ишончни ва биргаликда ривожланишни шакллантиришга қаратилган биринчи барқарор минтақавий платформа бўлди.

Бугунги кунда у барқарор ривожланишнинг узоқ муддатли стратегияларини ишлаб чиқиш учун етук институционал механизм сифатида қаралмоқда. Бу галги ёшлар семинари ана шу мантиқнинг бевосита давоми бўлиб, у Марказий Осиёда сўнгги йилларда минтақавий бирдамликни кучли тарзда мустаҳкамлашга қаратилган бош, мисли кўрилмаган тенденцияни мукаммал акс эттиради. Минтақа давлатлари энг нозик масалаларни мустақил ва етук ҳал этиш қобилиятини бутун дунёга яққол намойиш этмоқда.

2025 йил март ойида Ўзбекистон, Қирғизистон ва Тожикистон етакчиларининг тарихий Хўжанд саммити бўлиб ўтди, унда Давлат чегараларининг туташ нуқтаси тўғрисидаги шартнома ва Абадий дўстлик тўғрисидаги Хўжанд декларацияси имзоланди. Ушбу ҳужжатлар постсовет давлат қурилишининг кўп йиллик энг мураккаб босқичини якунлади ва яхши қўшничиликнинг барқарор моделига йўл очди.

Бугун Фарғонада кузатилаётган ёшлар бирлашуви нафақат ушбу кенг кўламли сиёсий ўзгаришларнинг жонли ифодаси, балки уларни узоқ муддатли тарихий истиқболда узил-кесил мустаҳкамлашнинг энг муҳим воситасидир. Шу муносабат билан жорий семинарнинг алоҳида амалий аҳамиятини таъкидламоқчиман: жорий йилнинг кузида Фарғона тинчлик форумининг навбатдаги йиғилишини ўтказиш режалаштирилмоқда, бироқ бу сафар у Хўжандда бўлиб ўтади ва рамзий маънода Хўжанд декларацияси қабул қилинганининг бир йиллигига бағишланади. Бугунги семинаримиз натижалари, ёш етакчиларнинг барча ишланмалари, ғоялари ва "йўл хариталари" юқори даражадаги ушбу муҳим давлатлараро тадбирда расман тақдим этилади ҳамда минтақада чегараолди ҳамкорлик, трансчегаравий хавфсизлик ва гуманитар ҳамкорликни ривожлантириш бўйича кўп томонлама дастурларнинг асосини ташкил этади. Ҳар қандай давлатлараро келишувларнинг барқарорлиги уларни янги авлод қабул қилиш-қилмаслигига боғлиқ ва бугун биз ёшлар бу масъулиятни биргаликда кўтаришга тайёрлигини кўрмоқдамиз.

– Семинарнинг ташкилий таркиби унинг кенг қамровлилигини таъкидлайди. СМТИ, Ёшлар ишлари агентлиги ва Фарғона вилояти ҳокимлигидан ташқари, ЕХҲТнинг Ўзбекистондаги Лойиҳалар координатори, шунингдек, Европанинг нуфузли институтлари тўлақонли ҳамкорлар ҳисобланади. Бундай кучли халқаро ўлчам форумнинг мазмунли кун тартибига қандай таъсир кўрсатади?

- БМТ ва ЕХҲТнинг институционал қўллаб-қувватлаши, шунингдек, Женевадаги Гуманитар мулоқот маркази, ПеасеНехус Фоундатион ва Марти Ахтисаари номидаги Тинчлик жамғармаси каби тан олинган глобал марказларнинг дастурни амалга оширишга бевосита жалб этилиши юқори даражадаги профессионал экспертизани таъминлайди. Бу бизга медиация, музокаралар жараёнига кўмаклашиш ва превентив дипломатия соҳасидаги илғор халқаро амалиётларни Марказий Осиё контекстига узвий интеграция қилиш имконини беради. Семинар ишида ЕХҲТ амалдаги раисининг Мулоқот ва ишончни мустаҳкамлаш масалалари бўйича махсус вакили Серж Рюмин иштирок этаётганини алоҳида таъкидламоқчиман. Жорий 2026 йилда ЕХҲТга воситачилик ва тинчликни тарғиб қилишда кўп асрлик ноёб тажрибага эга бўлган Швейцария раислик қилаётганини ҳисобга олсак, бу тадбиримизга алоҳида мақом бағишлайди.

Халқаро экспертлар бу ерга шунчаки маъруза ўқиш учун келишмаган. Биз дастурни замонавий тинчликпарвар академиялар мантиғи асосида туздик: бу классик пассив конференция эмас, балки амалий тинчлик қуриш мактабидир. Тўрт кун давомида минтақанинг бешта давлати ёш етакчилари интерактив мулоқотлар, музокараларни моделлаштириш ва гуруҳ сессиялари шаклида конструктив мулоқот, низоларнинг олдини олиш ва ижтимоий муаммоларни биргаликда ҳал қилиш кўникмаларини ўзлаштирадилар. Халқаро иштирок Марказий Осиё ёшларига ўзларининг маҳаллий тажрибаларини глобал тенденциялар билан боғлаш, ўзларини глобал интеллектуал ҳамжамиятнинг бир қисми сифатида ҳис қилиш ва уларнинг овози энг юқори даражада аҳамиятга эга эканлигини тушуниш имконини беради.

- Келинг, мазмуни ҳақида батафсилроқ тўхталиб ўтамиз. Семинарнинг кун тартиби қандай, иштирокчилар диққат марказида айнан қайси мавзулар турибди ва бу ерда ёшлар қандай амалий кўникмаларга эга бўладилар?

- Семинарнинг кун тартиби жуда бой ва қатъий мантиқий тарзда тузилган. Биринчи кунни биз Хўжанд саммитидан кейин Фарғона водийсидаги янги сиёсий воқеликни чуқур англашга бағишладик. Бундан ташқари, минтақавий интеграциянинг замонавий жараёнлари, жамоатчилик дипломатиясини ривожлантириш, трансчегаравий мобиллик ва рақамли алоқани кенгайтириш, шунингдек, тинчлик ўрнатиш жараёнларида аёлларнинг роли каби муҳим йўналишлар муҳокама марказида бўлади. Сессияда иқлим ва экологик хавфсизлик масалаларига алоҳида эътибор қаратилди. Иштирокчилар сув ресурсларини бошқариш, иқлим ўзгариши ва табиатдан барқарор фойдаланиш масалаларини атрофлича муҳокама қилиб, экологик муаммолар кучли бирлаштирувчи омил эканлиги, чунки уларни миллий чегаралар доирасида ҳал қилиб бўлмаслиги ҳақидаги умумий хулосага келишмоқда. Кун тартибидаги яна бир асосий масала - умумий Марказий Осиё ўзига хослигини ва халқлар ўртасидаги умумийлик туйғусини шакллантиришдир. Амалий кўникмаларга келсак, бу семинар ҳақиқий интенсив таълим мактабидир. Ёш етакчилар махсус тренингларда қатнашиб, конструктив мулоқот олиб бориш технологиялари, низоли вазиятларнинг олдини олиш ва тинч йўл билан ҳал қилишнинг самарали усуллари, мураккаб музокаралар жараёнида профессионал воситачилик ва фасилитация усулларини ўрганадилар. Шунингдек, улар маҳаллий ҳамжамиятлар ўртасида ишончни мустаҳкамлаш алгоритмлари, маданиятлараро ҳамкорлик воситалари ҳамда трансчегаравий экологик ва ижтимоий лойиҳаларни биргаликда ишлаб чиқиш ва амалга ошириш усулларини ўзлаштирадилар. Биз уларнинг қўлига “ерда” кундалик бунёдкорлик ишлари учун реал воситалар берамиз.

– Семинарнинг Фарғона давлат университети базасида ўтказилиши рамзий маънога эга. Аммо университет шунчаки ўқув бинолари эмас, балки инсонлардир. Марказий Осиёнинг келажак қиёфасини шакллантиришда ФДУ академик муҳитининг ўрни қандай?

- Мутлақо ҳақсиз, Фарғона давлат университетининг рамзий маъноси шунчаки ўқув хоналарини тақдим этишдан кўра чуқурроқ. Шубҳасиз, ФДУ минтақамизда олий таълим ва илм-фаннинг байроқдорларидан бири, унинг интеллектуал салоҳиятини шакллантириш маконидир. Лекин энг муҳими шундаки, бугун айнан шу ерда энг жўшқин, фаол ва фикрловчи ёшлар тўпланган. ФДУ Марказий Осиёнинг истисносиз барча мамлакатлари - Ўзбекистон, Қирғизистон, Тожикистон, Қозоғистон ва Туркманистондан келган талабалар таҳсил олиши билан ўзига хосдир. Бу ноёб эритиш қозони, умумий минтақамизнинг жонли моделидир. Ҳар куни маърузаларда, лабораторияларда ва талабалар турар жойларида учрашиб, бу ёшлар бугуноқ эски стереотипларни бузмоқда, бир-бирини тушунишни ўрганмоқда, умумий қизиқишларни топмоқда ва қўшма лойиҳалар яратмоқда. Илғор билим ва кенг минтақавий дунёқарашга эга айнан шу талабалар эртага ўз мамлакатларига қайтади, давлат идораларига, бизнесга, илм-фан ва жамоат институтларига келади. Айнан улар янги Марказий Осиё қиёфасини белгилайди, унинг ривожланиш кун тартибини шакллантиради ва яхши қўшничилик йўлининг давомийлигини таъминлайди. Шунинг учун ФДУни танлаш стратегик қадамдир: биз тинчлик ўрнатиш уруғларини бевосита умумий минтақамиз келажагининг меъмори бўладиган муҳитга соламиз.

- Кўриниб турибдики, тўрт кунлик дастур фақат аудитория машғулотлари билан чекланмайди. Тадбирларнинг умумий дастури қанчалик кенг, у маданий ва гуманитар жиҳатларни ўз ичига оладими ва бу Ўзбекистонда ўтказилаётган Ёшлар ойлиги билан қандай боғлиқ?

- Бу тадбирнинг доираси стандарт ўқув курсидан анча кенг. Семинарнинг ўтказилиши Ўзбекистонда кенг кўламли Ёшлар ойлигига тўғри келди, бу эса иштирокчиларни ёрқин ва бой маданий-маърифий ва ижтимоий дастурга жалб қилиш имконини берди. Марказий Осиё мамлакатларининг ёш етакчилари ўқув залларидан ташқарига чиқиб, Фарғона водийсининг бой тарихий-маданий мероси ва замонавий ютуқлари билан бевосита танишиш учун ноёб имкониятга эга бўладилар.

Дастур Фарғона шаҳридаги Ёшлар маркази, Марғилон шаҳридаги Рақамли технологиялар маркази, шунингдек, Бурҳониддин Марғилоний номидаги ноёб илмий-таълим ва туризм мажмуасига ташриф буюришни ўз ичига олади. Вилоят меҳмонлари кенг кўламли ёшлар фестивалларида иштирок этади, Ўзбекистоннинг ёш тадбиркорлари ва инноваторлари билан амалий учрашувлар ўтказади, тарихий обидаларни зиёрат қилади. Бундай кенг гуманитар кун тартиби жуда катта амалий аҳамиятга эга: айнан норасмий муҳитда, биргаликдаги саёҳатлар ва маданий тадбирлар пайтида ёшлар ўртасида энг мустаҳкам шахсий дўстона алоқалар ўрнатилади. Бу ҳақиқий маданиятлараро мулоқотга кўмаклашади ва давлатларимиз ўртасидаги узоқ муддатли яхши қўшничилик муносабатларига мустаҳкам инсоний пойдевор яратади.

– 2026 йил май ойида БМТ Бош Ассамблеяси минтақамиз давлатлари ташаббуси билан “Чегара низоларини тинч йўл билан ҳал этиш тўғрисида” ва “Марказий Осиёда барқарор ривожланишни таъминлаш учун минтақавий ҳамкорлик ва иқтисодий интеграцияни мустаҳкамлаш” каби иккита муҳим резолюцияни консенсус асосида қабул қилди. Ташқи сиёсатдаги бу ютуқлар бошланган семинар кун тартиби билан қандай боғлиқ?

- Бу ердаги алоқа тўғридан тўғри ва узвий. Ушбу ҳужжатларнинг қабул қилиниши Марказий Осиё мамлакатларининг дипломатик саъй-ҳаракатларини олий глобал даражада эътироф этишнинг оддий баённомаси эмас. Бу глобал хавфсизлик архитектурасининг мисли кўрилмаган инқирози, кескин геосиёсий беқарорлик ва халқаро муносабатларда ишонч танқислиги шароитида бизнинг ноёб минтақавий тажрибамизга бўлган талаб ва долзарбликнинг яққол ифодасидир.

Бутун дунё қарама-қаршилик боши берк кўчалардан чиқиш йўлларини излаётган бир пайтда, Фарғона водийси давлатлари тайёр, ишлайдиган моделни таклиф қилмоқда. Қирғизистон томонидан Ўзбекистон ва Тожикистон билан биргаликда илгари сурилган биринчи резолюция жаҳон ҳамжамияти учун тарихий прецедентни қайд этди: ўнлаб йиллар давомида тўпланиб қолган энг мураккаб ҳудудий ва чегара низолари фақат тинч йўл билан - музокаралар, мулоқот ва ўзаро келишувлар асосида ҳал этилиши мумкин ва лозим. Жаҳон ҳамжамиятига ҳудудий масалаларни қарама-қаршиликсиз ва куч ишлатмасдан ҳал қилишнинг муваффақиятли модели таклиф этилди, бу эса Марказий Осиёнинг глобал ишларда субъектлиги ортиб бораётганидан далолат беради.

Ўзбекистон томонидан илгари сурилган иккинчи резолюция ушбу жараённи транспорт алоқаси, инвестициялар, инновациялар ва умумий муаммоларни биргаликда ҳал этиш орқали амалий, иқтисодий жиҳатдан тўлдиришни белгилаб берди. Сиёсий яқинлашув ва иқтисодий интеграция бир танганинг икки томонидир. Бизнинг семинаримиз ушбу глобал ютуқларнинг ёшлар даражасига акс эттирилишидир. Биз давлатларимиз раҳбарлари томонидан олий даражада эришилган ижобий натижалар "ердаги" мустаҳкам инсоний алоқалар билан мустаҳкамланишига интиламиз. Айнан чегараолди туманлари ёшлари Хўжанд келишувлари руҳи ва БМТ томонидан қабул қилинган резолюциялар тамойиллари яхши қўшничиликнинг ортга қайтмас кундалик амалиётига айланишининг ишончли кафолати бўлиши керак.

- Фарғонада бошланган семинар Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёевнинг глобал ёшлар ташаббуслари контекстида қандай ўрин тутади ва улар халқаро ёшлар дипломатияси архитектурасини қандай ўзгартиради?

– "Ёш тинчликпарварларнинг чегараолди ҳамкорлик ташаббуси" Ўзбекистон Президентининг ёшлар сиёсати соҳасидаги кенг кўламли ташқи сиёсий фалсафасининг бевосита амалий ифодасидир. Сўнгги йилларда мамлакатимиз БМТ майдонида ёшлар кун тартибининг тан олинган глобал драйверларидан бирига айланди. Ўзбекистон томонидан БМТнинг Ёшлар ҳуқуқлари тўғрисидаги халқаро конвенциясини ишлаб чиқиш ташаббуси изчил илгари сурилгани, Ёшлар ҳуқуқлари бўйича дўстлар гуруҳи ташкил этилгани, Бутунжаҳон конференцияси ўтказилгани, унинг якунида БМТ Бош Ассамблеяси ва Инсон ҳуқуқлари бўйича кенгашининг расмий муомаласига киритилган Тошкент ёшлар декларацияси қабул қилинганини эсланг. Ушбу ташаббусларнинг ҳар бири босқичма-босқич глобал миқёсда янги авлод ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун халқаро-ҳуқуқий асосларни яратди.

Президент Шавкат Мирзиёевнинг БМТ Бош Ассамблеясининг 80-сессиясида Жаҳон ёшлар тинчлиги ҳаракатини таъсис этиш ташаббуси ушбу стратегиянинг принципиал янги босқичи бўлди. Бу сифатли ўтиш: агар Конвенсия ёшлар ҳуқуқларини ҳимоя қилишга қаратилган бўлса, Бутунжаҳон ҳаракати ёшларни халқаро хавфсизликни фаол яратиш воситалари билан таъминлашга қаратилган. Биз Фарғонадаги семинаримизни ушбу глобал концепцияни минтақавий даражада синаб кўриш бўйича биринчи амалий тажриба лойиҳаларидан бири деб биламиз. Биз Фарғонада тинчлик, ишонч ва бирдамлик дарсликлардаги мавҳум шиорлар эмас, балки уларнинг кундалик фаолияти ва Марказий Осиёнинг узоқ муддатли биргаликдаги ривожланишининг табиий, онгли пойдевори бўлган минтақавий етакчиларнинг янги авлодини шакллантирмоқдамиз. Юқорида таъкидлаганимдек, бу ерда ишлаб чиқилган амалий тавсиялар ва ташаббуслар тўплами ёшларнинг Хўжандда ўтказиладиган Фарғона тинчлик форуми кун тартибига тўғридан-тўғри ҳиссаси бўлиб, янги авлодга минтақавий хавфсизликнинг ҳаммуаллифлари мақомини беради.