TOSHKЕNT, 2-noyabr. /“Dunyo” AA/. O‘zbekiston Prezidenti huzuridagi Strategik va mintaqalararo tadqiqotlar instituti (SMTI) direktori o‘rinbosari Baxtiyor Mustafoyev “Dunyo” AAga bergan intervyusida davlatimiz rahbari Shavkat Mirziyoyevning 2026-yil 30-oktabr kuni Anqara shahrida bo‘lib o‘tgan Turkiy davlatlar tashkiloti sammitidagi ishtiroki xususida fikr bildirdi.

– O‘zbekiston 2019-yildan buyon turkiy davlatlar birlashmasining to‘laqonli a’zosi hisoblanadi. Bugun TDT mamlakatimiz tashqi siyosatida qanday o‘rin tutmoqda va hamkorlikning iqtisodiy mazmunida qanaqa o‘zgarishlar yuz berdi?

– Ushbu yo‘nalishning ahamiyati savdo dinamikasida yaqqol ko‘rinadi. Ma’lumotlarga ko‘ra, O‘zbekistonning TDT davlatlari, jumladan, kuzatuvchi maqomidagi Turkmaniston va Vengriya bilan tovar aylanmasi 2017-yildagi 4,13 milliard dollardan 2025-yilda 10,82 milliard dollargacha, ya’ni qariyb 2,6 barobar oshdi. 2026-yil yanvar–iyul oylarida ham o‘sish davom etib, o‘tgan yilning mos davriga nisbatan 19,8 foizni tashkil etdi. 

Bu tarixiy va madaniy yaqinlik iqtisodiy aloqalar bilan tobora mustahkamlanib borayotganini ko‘rsatadi. Ayni paytda savdoning kengayishi qo‘shma ishlab chiqarish quvvatlari, qulay moliyalashtirish hamda o‘zaro muvofiqlashtirilgan transport va huquqiy tartib-taomillarga bo‘lgan ehtiyojni oshirmoqda.

O‘zbekiston Prezidentining Anqarada ilgari surgan tashabbuslari aynan shu ehtiyojlarga javob beradi. Toshkent uchun TDT milliy iqtisodiyotlar imkoniyatlarini birlashtirish va bir mamlakatning sa’y-harakatlari bilan amalga oshirish qiyin bo‘lgan vazifalarni birgalikda hal etish imkonini beruvchi platformaga aylanmoqda. Keyingi bosqichda xomashyoni qayta ishlashni chuqurlashtirish, texnologiyalarni o‘zlashtirish va tayyor mahsulotlar bilan tashqi bozorlarga birgalikda chiqish zarur. Savdo hajmining o‘sishi barqaror ishlab chiqarish zanjirlari va yangi ish o‘rinlari yaratilishi bilan uyg‘unlashgani sari Tashkilotning amaliy ahamiyati ortib boradi.

– Prezidentimiz “TDT plyus” formatidagi hamkorlikni soha vazirlari uchrashuvlaridan boshlashni taklif qildi. Turkiy davlatlarning iqtisodiy ko‘lami tashqi hamkorlarda qiziqish uyg‘otish uchun qay darajada asos bo‘la oladi?

– “Turkic Economic Review” yillik nashrining 2025-yilgi soniga ko‘ra, a’zo va kuzatuvchi davlatlarning jami yalpi ichki mahsuloti 2,11 trillion dollarni, dunyoning barcha mamlakatlari bilan umumiy tashqi savdo aylanmasi esa 1,12 trillion dollarni tashkil etgan. Salohiyatli hamkorlar uchun tashkilot mamlakatlari bozorlarining hajmi, resurs bazasi va transport-geografik joylashuvi birdek qiziqish uyg‘otadi.

Hamkorlikni tarmoqlar darajasida yo‘lga qo‘yish ushbu qiziqishni aniq kelishuvlarga aylantirish imkonini beradi. Vazirlar tashqi investorlarning ishlab chiqarish loyihasida ishtirok etish shartlarini, transport yo‘nalishini rivojlantirish yoki texnologiyalar yetkazib berish masalalarini kelishib olishi mumkin. 

O‘zbekiston uchun uchinchi mamlakatlar bilan hamkorlik ishlab chiqarishning texnologik darajasini oshirish va mahsulot sotish bozorlarini kengaytirishga xizmat qilishi ayniqsa muhim. Ochiq format, TDT davlatlarining xomashyo va ishlab chiqarish imkoniyatlarini tashqi hamkorlarning texnologiyalari, uskunalari va moliyaviy resurslari bilan uyg‘unlashtirishga imkon beradi. Shu tariqa, qo‘shma loyihalarga bo‘lgan talabning ortishi tashkilotning xalqaro nufuzini mustahkamlaydi.

– Prezidentimiz yuzta strategik investitsiya va sanoat loyihasini qamrab oluvchi “Turkiy dunyo – 100” dasturini ilgari surdi. Uni amalga oshirish uchun hozir qanday moliyaviy imkoniyatlar mavjud?

– Tashkilotning o‘z moliyaviy infratuzilmasi shakllanib bormoqda. Turkiy investitsiya jamg‘armasining rasmiy saytidagi ma’lumotlarga ko‘ra, uning ustav kapitali 600 million dollarni tashkil etadi. Uni ta’sis etish to‘g‘risidagi bitim 2023-yilda imzolangan, 2025-yilda esa jamg‘arma o‘z faoliyatini boshlaganini e’lon qilgan. 

Uning ustuvor yo‘nalishlari sanoat, infratuzilma, qayta tiklanuvchi energiya va tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlashni qamrab oladi. Demak, yuzta loyihadan iborat dastur o‘z resurslarini xalqaro banklar va xususiy investorlar mablag‘lari bilan birlashtira oladigan amaldagi institutga tayanishi mumkin.

Shu bilan birga, jamg‘arma kapitalini butun dasturning budjeti sifatida ko‘rib bo‘lmaydi. Uning eng foydali vazifasi puxta ishlangan loyihalarni tayyorlashga ko‘maklashish, dastlabki moliyalashtirish xatarlarini kamaytirish va qo‘shimcha investorlarni jalb etishdan iborat. 

Prezident taklif qilgan yo‘nalishlar, jumladan, nodir va strategik minerallarni qayta ishlash hamda «yashil» energetika uchun uskunalar ishlab chiqarishni mahalliylashtirish aynan shunday yondashuvni talab etadi. 

Loyihalarni saralash bosqichida talab, texnologiyalar qiymati va sarmoyaning qoplanishini hisob-kitob qilish zarur. O‘zbekiston uchun bu yangi bilim va ko‘nikmalarni egallash hamda xomashyoni yanada chuqur qayta ishlashga, hamkorlar uchun esa umumiy ishlab chiqarish zanjirlarida iqtisodiy jihatdan asoslangan ishtirokka olib kelishi lozim.

– Ishbilarmonlik aloqalari kengayib borayotgan bir paytda O‘zbekiston Prezidenti nima uchun tijorat ishlari bo‘yicha o‘zaro huquqiy yordam to‘g‘risidagi shartnomani taklif qildi? U manfaatlarini himoya qilishi lozim bo‘lgan tadbirkorlik subyektlari ko‘lami qanchalik katta?

– O‘zbekiston Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2026-yil 1-yanvar holatiga mamlakatimizda Turkiya kapitali ishtirokida 2137 ta, Qozog‘iston kapitali ishtirokida esa 1212 ta korxona faoliyat yuritgan. TDTning shu ikki davlati hissasiga jami 3349 ta korxona to‘g‘ri kelgan. Bu raqamlar ortida yetkazib berish shartnomalari, kreditlar, investitsiya majburiyatlari va mulkiy munosabatlar turibdi.

Aloqalar murakkablashib borgani sari huquqiy noaniqlikning salbiy oqibatlari ham kuchayadi. Tadbirkor uchun hamkor yoki uning aktivlari xorijda joylashgan taqdirda o‘z talab qilish huquqini qanday himoya etish, zarur hujjatlarni olish va sud qarorining ijrosini ta’minlashni bilish muhim. 

Taklif etilayotgan shartnoma bunday tartib-taomillarni yanada aniq va oldindan ma’lum qilishi, so‘rovlarni raqamli shaklda almashish esa vakolatli organlar o‘rtasidagi hamkorlik muddatlarini qisqartirishi mumkin. Bu, ayniqsa, bir nechta mamlakatda yuridik mutaxassislar jamoasini saqlash imkoniyati cheklangan kichik va o‘rta biznes uchun katta ahamiyatga ega. Ishonchli huquqiy himoya kelgusi investitsiyalarni rag‘batlantirish va transchegaraviy bitimlar xarajatlarini kamaytirishga xizmat qilishi mumkin.

– O‘rta yo‘lakning yuklanishi ortib borayotgan sharoitda taklif etilgan Turkiy davlatlar logistika majmualari tarmog‘i qanday samara berishi mumkin? Nima uchun qo‘shma boshqaruv zarur?

– Tashuvlar hajmining o‘sishi muvofiqlashtirishni iqtisodiy zaruratga aylantirmoqda. Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkilotining “Markaziy Osiyoda Transkaspiy xalqaro transport yo‘nalishining raqobatbardoshligini oshirish” ma’ruzasiga ko‘ra, 2025-yilda O‘rta yo‘lak orqali yuk tashish hajmi 4,7 million tonnadan oshgan. 

Ma’ruzada infratuzilmaviy va tashkiliy cheklovlar saqlanib qolayotgani ham qayd etilgan. Yuk oqimi ko‘paygani sari jadvallarning o‘zaro muvofiqlashtirilmagani, terminallarning ortiqcha yuklanishi va hujjatlarni takroran rasmiylashtirish oqibatlari yanada sezilarli bo‘ladi. Bir uchastkadagi kechikish butun yo‘nalish faoliyatini izdan chiqaradi.

Tarmoqni birgalikda boshqarish xizmat ko‘rsatish standartlarini muvofiqlashtirish, yuklar haqida ma’lumot almashish va terminal quvvatlarini oldindan band qilishni ta’minlashi mumkin. Biznes uchun natija yetkazib berishning umumiy qiymati va muddatlarini oldindan aniq belgilash imkoniyati bilan o‘lchanadi. 

O‘zbekiston logistika majmualari milliy korxonalarni tashqi bozorlar bilan bog‘lashi hamda mahsulotni saqlash, qadoqlash, saralash va unga ishlov berish kabi qo‘shimcha xizmatlarni ko‘rsatishidan manfaatdor. 

Bu tashuvning turli bosqichlarida daromad olish imkonini beradi. Bunday modelda O‘rta yo‘lak va unga tutash yo‘nalishlar nafaqat tranzit kanali, balki ishlab chiqarish quvvatlarini joylashtirish va hududlarni rivojlantirish uchun ham asos bo‘lib xizmat qiladi.

– Turkiy turizm alyansini tuzish taklifi qanday sayyohlik salohiyatiga tayanadi? O‘zbekiston va TDTning boshqa mamlakatlari o‘rtasidagi o‘zaro safarlar ko‘lami qanchalik katta?

– Sammitda Prezident 2025-yilda turkiy davlatlar 100 milliondan ortiq xorijiy sayyohni qabul qilganini ta’kidladi. O‘zbekistonda ham jadal o‘sish kuzatilmoqda. O‘zbekiston Milliy statistika qo‘mitasining 2025-yilgi ma’lumotlariga ko‘ra, turistik maqsadlarda tashrif buyurgan xorijiy fuqarolar soni 11,7 millionga yetib, bir yilda 46,8 foizga oshgan. 

Qirg‘izistondan 3,3 million, Qozog‘istondan 2,7 million, Turkiyadan esa 174,9 ming kishi kelgan. Birgina shu uch mamlakat hissasiga qariyb 6,2 million tashrif to‘g‘ri kelgan. O‘z navbatida, O‘zbekiston fuqarolari Qirg‘izistonga 3,3 million, Qozog‘istonga 1,3 million va Turkiyaga 268,9 ming turistik safarni amalga oshirgan.

Ushbu oqimlar hamkorlik uchun salmoqli asos yaratadi. Biroq turistik maqsadlar bo‘yicha statistika qarindoshlarni yo‘qlash va boshqa turdagi safarlarni ham qamrab olishini hisobga olish lozim. Alyansning vazifasi bir nechta mamlakatni bog‘lovchi kompleks sayyohlik yo‘nalishlariga talabni oshirish va ularni tashqi bozorlarda birgalikda targ‘ib qilishdan iborat. 

Taklif etilgan o‘zaro safarlar to‘g‘risidagi bitim va ID-kartalardan foydalanishning kengaytirilishi sayohatlarni tashkil etishni yengillashtirishi mumkin. O‘zbekiston uchun bu mehmonlarning mamlakatda bo‘lish muddatini uzaytirish, mehmonxonalar, gidlar xizmatlari, hunarmandchilik buyumlari va milliy taomlarga talabni oshirish imkoniyatidir. Tashriflar sonining o‘sishi hududlardagi biznesga ko‘proq daromad keltirishi muhim.

– O‘zbekiston Prezidenti turkiy davlatlar yoshlari uchun har yili 200 ta ta’lim granti ajratishga tayyorligini bildirdi. Ushbu tashabbus mavjud qanday asoslarga tayanadi?

Ta’lim sohasidagi hamkorlik allaqachon aniq amaliy mazmun kasb etgan. Sobiq Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2025/2026-o‘quv yilida O‘zbekistonning to‘rtta oliy ta’lim muassasasi Turkiyaning ikkita universiteti bilan hamkorlikda bakalavriatning oltita dasturini amalga oshirmoqda. Ular doirasida 718 nafar talaba tahsil olmoqda. 

So‘nggi besh yilda qariyb 300 nafar o‘qituvchi va olim o‘zaro almashinuvlarda ishtirok etgan. TUBITAK bilan qo‘shma ilmiy tadqiqotlar tanlovlariga kelib tushgan 400 dan ortiq arizadan 53 ta loyiha moliyalashtirishga tavsiya etilgan. “Yangi O‘zbekiston” dasturi doirasida taklif etilgan har yilgi 200 ta grant ushbu ishlarni turkiy davlatlar yoshlarini qamrab olgan holda kengaytirishga qaratilgan.

Endilikda mutaxassislar tayyorlashni sanoat va texnologik rivojlanish vazifalari bilan yanada uzviy bog‘lash muhim. Grantlar qo‘shma loyihalar uchun zarur bo‘lgan muhandislar, tadqiqotchilar va logistika mutaxassislarini tayyorlashga xizmat qilishi mumkin. Korxonalarda amaliyot o‘tash va kompaniyalarning tadqiqot vazifalarini belgilashda ishtirok etishi bitiruvchilarga o‘z bilimlarini ishlab chiqarishda qo‘llashga yordam beradi.

Shu bilan birga, almashinuvlarning ahamiyati muayyan diplom olish bilangina cheklanmaydi. Ular hamkorlarning tili va ishbilarmonlik madaniyatini biladigan mutaxassislar muhitini shakllantiradi. Bunday aloqalar keyinchalik universitetlar va korxonalar o‘rtasidagi hamkorlikni osonlashtiradi hamda uzoq muddatli kooperatsiya uchun kadrlar asosini yaratadi.

– Anqarada 2027-yilni Tabiatni muhofaza qilish yili deb e’lon qilish tashabbusi qo‘llab-quvvatlandi va umumturkiy so‘zlar lug‘atini yaratish taklif etildi. Ekologik va gumanitar hamkorlikni qanday qilib amaliy mazmun bilan boyitish mumkin?

– O‘zbekiston hamkorlarga ekologiya sohasida to‘plagan tajribasini taklif etishi mumkin. O‘zbekiston Prezidenti matbuot xizmatining 2026-yil 6-iyuldagi ma’lumotiga ko‘ra, Orol dengizining qurigan tubida 2 million gektardan ortiq maydonda yangi o‘rmonzorlar barpo etilgan. Mamlakatning ko‘kalamzorlik darajasi 2020-yildagi 8 foizdan 2025-yilda 14,3 foizga yetgan. 

Bunday ko‘lam yerlarni tiklash, qurg‘oqchilikka chidamli o‘simliklarni yetishtirish va barpo etilgan o‘rmonzorlarni monitoring qilishning aniq texnologiyalarini muhokama etish imkonini beradi. Tabiatni muhofaza qilish yili qo‘shma tajriba maydonlarini tashkil etish, ilmiy ma’lumotlar almashish va iqlim o‘zgarishiga moslashish bo‘yicha mutaxassislar tayyorlash uchun asos bo‘lishi mumkin.

Gumanitar sohadagi hamkorlik ham mavjud aloqalarga tayanishi mumkin. Masalan, sobiq Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi mamlakatimizda 5 mingdan ortiq talaba turk tilini ikkinchi xorijiy til sifatida tanlaganini qayd etgan. Umumturkiy so‘zlar lug‘ati ushbu auditoriya, o‘qituvchilar va tarjimonlar uchun foydali vosita bo‘lishi mumkin. 

Elektron versiya, so‘zlarning qo‘llanishiga oid misollar va foydalanish uchun qulay o‘quv materiallari uning amaliy samarasini oshiradi. Bunda ilmiy vazifa so‘zlarning umumiy ildizlari va ma’nolaridagi farqlarni aniq aks ettirishdan iborat. Shu tariqa, merosni asrash kundalik muloqot va ta’lim almashinuvlarini yengillashtirish bilan uyg‘unlashadi. 

– Anqara sammiti yakunlarini umuman qanday baholaysiz? O‘zbekiston taklif etgan mexanizmlar samaradorligini qaysi asosiy mezon orqali baholash mumkin?

– Sammit yakunlari bo‘yicha qabul qilingan Anqara deklaratsiyasi kelgusi hamkorlikning umumiy yo‘nalishlarini belgilab berdi. Tashabbuslarni amalga oshirish uchun allaqachon salmoqli investitsiya asosi mavjud. 2026-yilda TDT davlatlari, jumladan, Turkmaniston va Vengriya hamkorlari ishtirokida umumiy qiymati 17,24 milliard dollarlik 280 ta loyiha bo‘yicha ishlar olib borilmoqda. Yanvar–avgust oylarida 3,84 milliard dollar o‘zlashtirilgan. Shu bois, taklif etilgan mexanizmlar, avvalo, aniq loyihalarni tayyorlash va amalga oshirishni qo‘llab-quvvatlash vositasi sifatida muhimdir.

Korxonalar va fuqarolar uchun hamkorlik sharoitlarining o‘zgarishi asosiy mezon bo‘ladi. Sanoatda bu ishlab chiqarish quvvatlarini ishga tushirish va texnologiyalarni o‘zlashtirish, transportda xarajatlarni kamaytirish va yetkazib berish ishonchliligini ta’minlash, huquqiy sohada esa tijorat manfaatlarini himoya qilish imkoniyatlarining kengayishida namoyon bo‘ladi. 

Ta’lim va turizm tashabbuslari insonlar imkoniyatlarini hamda biznes daromadlarini oshirishi lozim. Anqarada ilgari surilgan takliflarni ro‘yobga chiqarish loyihalar parametrlari va moliyalashtirish manbalarini kelishib olishni taqozo etadi. Ularning umumiy mantig‘i sarmoya kiritish, ishlab chiqarish va savdo qilish uchun yanada ishonchli sharoit yaratadigan institutlarni shakllantirishdan iborat. Aynan shunday amaliy natijalar TDT doirasidagi sheriklik barqarorligini mustahkamlaydi.