ТОШКЕНТ, 25 май. /“Дунё” АА/. БМТ Бош Ассамблеяси Қирғизистон, Тожикистон ва Ўзбекистон томонидан тақдим этилган ҳамда 40 та давлат ҳаммуаллиф бўлган “Чегара низоларини тинч йўл билан ҳал этиш” тўғрисидаги резолюциясини овоз беришсиз, консенсус асосида маъқуллади. Ўзбекистон Президенти ҳузуридаги Стратегик ва минтақалараро тадқиқотлар институти директорининг биринчи ўринбосари Акромжон Неъматов қабул қилинган ҳужжатнинг аҳамиятини “Дунё” АА мухбирига минтақамизнинг халқаро майдондаги нуфузига таъсир этиш нуқтаи назаридан изоҳлаб берди.

— Бу ҳақиқатан ҳам Марказий Осиё учун ҳам, бутун замонавий халқаро амалиёт учун ҳам фундаментал аҳамиятга эга бўлган тарихий воқеадир. Резолюциянинг расман овоз бермасдан, бир овоздан қабул қилингани жаҳон ҳамжамиятининг минтақамизга бўлган сўзсиз қўллаб-қувватлаши ва юксак ишончидан далолат беради. Шуни алоҳида таъкидламоқчиманки, ўнлаб давлатлар ҳужжатнинг ҳаммуаллифлари бўлишди, бироқ Қирғизистон, Тожикистон ва Ўзбекистон бирдамлик ва тенг ҳуқуқлилик асосида асосий ташаббускорлар бўлишди.

Мазкур ҳужжат бугунги кунда глобал кун тартибидаги энг мураккаб ва долзарб масалалардан бири — давлат чегараларини тинч йўл билан белгилаш ҳамда ҳуқуқий жиҳатдан расмийлаштириш мавзусига бағишланган. Сайёрамизда геосиёсий зиддиятлар кучайиб, ўзаро ишонч пасаяётган ва низоларни ҳал этишда куч ишлатиш усулларига қайтиш хавфи ортиб бораётган бир шароитда, Марказий Осиё давлатлари юксак сиёсий етуклик ва масъулият намунасини намоён этди.

Биз СССР парчаланганидан бери очиқ қолган зиддиятларнинг энг мураккаб тугунларини ечишнинг ягона самарали усули тўғридан-тўғри, холис ва самимий мулоқот эканлигини бутун дунёга амалда исботладик. Марказий Осиё “яширин хавф-хатарлар ва чегара можаролари зонаси” деган эски стереотип қиёфасидан бутунлай узоқлашмоқда. Бугунги кунда минтақамиз халқаро сиёсатнинг етук ва мустақил субъекти сифатида майдонга чиқмоқда, у ўз кучи билан умумий маконда барқарорликни таъминлашга ва глобал миқёсда талаб юқори бўлган намунали тинчлик амалиётларини шакллантиришга қодир.

— Ушбу ташаббусни БМТ даражасига олиб чиқиш жиддий қадамдир. У ташаббускор давлатлар учун қандай стратегик ва ҳуқуқий оқибатларни келтириб чиқаради?

— Марказий Осиё масаласининг БМТнинг универсал майдонига олиб чиқилиши, биз эришган натижаларни мустаҳкамлаб, минтақавий яқинлашув жараёнларига барқарор ва ортга қайтмас тус бериши билан аҳамиятлидир.

Ушбу қадамларни халқаро ҳуқуқий майдонда қайд этиш орқали минтақа давлатлари яхши қўшничилик йўлидан бориш бўйича ўзаро мажбуриятларини очиқ тасдиқламоқда. Бу эса барча томонлар зиммасига жаҳон ҳамжамияти олдида юксак масъулият юклайди. Шундай қилиб, барқарорликнинг мустаҳкам сиёсий-ҳуқуқий кафолатлари яратилади ва келгусида келишувларни қайта кўриб чиқиш хавфи кескин камаяди.

Мазкур ютуққа Марказий Осиёнинг барча давлатлари раҳбарларининг қатъий сиёсий иродаси ва узоқни кўра билиши ҳамда халқларимиз барқарорлиги ва фаровонлигининг узоқ муддатли манфаатларини жорий келишмовчиликлардан устун қўя олгани туфайли эришилди. Ушбу жараённинг келиб чиқиш илдизларини таҳлил қиладиган бўлсак, бунда Президент Шавкат Мирзиёев томонидан 2017 йилда эълон қилинган Ўзбекистоннинг очиқ ва прагматик ташқи сиёсати муҳим роль ўйнади. Бу стратегия бошиданоқ Марказий Осиёни ишонч маконига айлантиришга қаратилган эди.

Муҳими, ушбу ёндашув юқоридан туриб кимнингдир доктринаси сифатида сингдирилмади, аксинча, қўшни давлатларимиз томонидан самимий ва амалий қўллаб-қувватланди. Бугунги муваффақият, энг аввало, умумий саъй-ҳаракатлар ҳамда инклюзив минтақавий синергиянинг натижасидир. Тошкент томонидан илгари сурилган ташаббуслар Бишкек ва Душанбе томонидан қўллаб-қувватланиб, мазмунан бойитилди ҳамда биргаликда амалга оширилди. Уч давлат етакчилари томонидан давлат чегаралари туташган нуқта тўғрисидаги битимнинг имзоланиши ва “Дўстлик стеласи”нинг очилиши ҳар бир томоннинг ҳиссаси бирдек қадрланган ушбу кенг кўламли ҳамкорликнинг мантиқий якуни бўлди.

— Акрамжон Илҳомович, етакчиларнинг сиёсий иродаси кучли туртки берди, лекин тинчлик амалда ҳам мустаҳкам бўлиши керак. Минтақа олдида қандай иқтисодий истиқболлар очилмоқда ва чегараларда хавфсизликни таъминлаш моделининг ўзи қандай ўзгармоқда?

— Бугун биз минтақавий хавфсизликка ёндашувларда консептуал ўзгаришни кузатмоқдамиз: чегара ҳудудларидаги қатъий чекловлар, тўсиқлар ва деворларга асосланган эски парадигма ўрнини қўшма иқтисодий тараққиёт ҳамда чуқур ўзаро боғлиқликни шакллантириш орқали хавфсизликни таъминлашнинг замонавий модели эгалламоқда. Эндиликда минтақада хавфсизлик ажратувчи тўсиқларнинг баландлиги билан эмас, балки қўшма лойиҳаларнинг чуқурлиги ва кўлами билан ўлчанмоқда.

Чегараларда бирин-кетин 24 соат ишлайдиган янги назорат-ўтказиш пунктлари очилмоқда, бу эса одамларнинг ҳаракатланишини бир неча баробар осонлаштирди ва туризмнинг улкан юксалишига сабаб бўлди. Бугунги кунда Ўзбекистонга ташриф буюраётган барча сайёҳларнинг 60 фоиздан ортиғи, яъни йилига 7 миллионга яқин сайёҳ айнан қўшни давлатлар ҳиссасига тўғри келмоқда.

Барқарорликнинг иқтисодий таянчи сифатида йирик қўшма инфратузилмавий лойиҳаларга ўтаётганимиз алоҳида аҳамият касб этмоқда. Чегараолди ҳудудларида савдо-саноат зоналари ва логистика марказлари барпо этилмоқда. Бунга “Дўстлик” халқаро савдо-иқтисодий парки ёрқин мисол бўла олади. Бундан ташқари, биз биргаликда стратегик аҳамиятга эга “Хитой – Қирғизистон – Ўзбекистон” темир йўлини қурмоқдамиз, шунингдек, Қамбарота ГЭС - 1 ва Ёвон ГЭС каби йирик гидроэлектр станцияларини барпо этиш лойиҳаларини амалга оширмоқдамиз. Яқин-яқингача узоқ ва деярли амалга ошмайдигандек туюлган режалар бугун умумий саъй-ҳаракатларимиз туфайли рўёбга чиқмоқда.

Буларнинг барчаси улкан истиқболларни очмоқда. Марказий Осиё ягона, яхлит ва барқарор макроминтақага айланмоқда. Бугунги кунда минтақа аҳолиси қарийб 85 миллион кишини ташкил этади. Тарихимизда бундай демографик кўлам ҳали кузатилмаган. Энг муҳими эса – бу аҳолининг мутлақ, деярли юз фоизлик саводхонлигидир. Билимли, малакали интеллектуал салоҳиятнинг бундай салмоқли қатлами минтақани юқори технологиялар ва йирик сармояларни жалб этиш ҳамда Марказий Осиёни бутун Евросиёнинг асосий транзит ва саноат марказига айлантириш учун қудратли манбага айлантиради.

— Бу мураккаб жараён изчил ривожланиши учун олий даражадаги келишувлар жамият томонидан қўллаб-қувватланиши керак. Бунда халқ дипломатияси институтлари ва ҳудудлардаги мулоқот платформалари қандай роль ўйнайди?

- Сиз мутлақо ҳақсиз: давлатлараро битимлар ривожланган ижтимоий базага эга бўлган ва фуқаролик жамияти даражасида илдиз отган тақдирдагина ҳаётий бўлади. Қаранг, бугун халқ дипломатияси йўлидаги мулоқот қанчалик фаол ривожланмоқда: фуқаролик жамияти, мамлакатларимиз етакчи аёлларининг мунтазам форумлари ўтказилмоқда, ижодкор ва илмий зиёлиларнинг кенг кўламли учрашувлари ўтказилмоқда, самимий инсоний алоқалар тикланмоқда.

Бу архитектурада экспертлар ҳамжамияти катта роль ўйнайди. Айнан шу мақсадда янги инклюзив мулоқот майдонлари яратилмоқда, уларнинг энг муҳимларидан бири Фарғона тинчлик форуми бўлиб, биз уни қўшниларимиз билан яқин ҳамкорликда фаол ривожлантирмоқдамиз. Ишончимиз комилки, Фарғона форуми Фарғона водийсида доимий фаолият юритувчи ҳамкорлик платформасига айланиши керак. Бу Ўзбекистон, Қирғизистон ва Тожикистон таҳлилчилари, давлат органлари вакиллари, тадбиркорлар ва маҳаллий жамоалар тўғридан-тўғри, шаффоф мулоқот олиб борадиган макондир. Бу ерда мураккаб трансчегаравий муаммолар - сувдан биргаликда фойдаланиш, экология, иқлим ўзгариши ва чегара ҳудудларини ривожлантириш масалаларига мувофиқлаштирилган ёндашувлар ишлаб чиқилмоқда. Бу эса эҳтимолий зиддият нуқталарини амалий ҳамкорлик майдонига ўтказиш имконини бермоқда.

Албатта, ёшлар билан тизимли ишлаш алоҳида стратегик ўрин тутади, чунки айнан янги авлод бугунги кунда шаклланаётган зиддиятсиз маконни сақлаб қолиши ва ривожлантириши керак. Фарғона тинчлик форуми мантиқий давоми сифатида июнь ойида "Ёшлар ойлиги" доирасида Фарғонада БМТ ва ЕХҲТ шафелигида тинчлик ўрнатиш бўйича кенг кўламли халқаро ёшлар семинарини ўтказишни режалаштирганмиз.

Ушбу уч кунлик тадбирда бутун Марказий Осиёдан фаол ёшлар иштирок этади, аммо биз асосий эътиборни уч мамлакатимизнинг чегараолди ҳудудларидаги ёшларга қаратмоқдамиз. Бизнинг вазифамиз - ҳудудларда ёшлар ўртасидаги алоқаларни мустаҳкамлаш, уларни ўзаро тил топишга ўргатиш, биргаликда лойиҳаларни амалга ошириш ва тинч мулоқот маданиятининг давомийлигини чуқур қўллаб-қувватлашдан иборат.

Хулоса қилиб айтганда, ушбу резолюцияни қабул қилиш орқали дунё Марказий Осиёда муросага келиш бўйича биргаликдаги тажриба глобал миқёсда ўрганиш ва кенгайтириш мумкин ва зарур бўлган превентив дипломатиянинг ҳаётий ва самарали модели сифатида юксак аҳамиятга эга эканини тан олди. Минтақамиз барқарорликни мустақил равишда яратиш ва умумий фаровон келажак учун биргаликда масъулиятни ўз зиммасига олиш қобилиятини амалда исботлади.