ТОШКЕНТ, 15 май. /“Дунё” АА/. Қозоғистоннинг Туркистон шаҳрида бўлиб ўтадиган Туркий давлатлар ташкилотининг норасмий саммити арафасида “Дунё” АА мухбири Ташкилот бош котиби Кубаничбек Омуралиев билан бўлажак йиғилиш кун тартибидаги долзарб масалалар хусусида суҳбатлашди.

– Тил, тарих ва маданий умумийлик асосида ташкил этилган Туркий давлатлар ташкилоти (ТДТ) бугунги кунда замонавий муаммоларни биргаликда ҳал қилишга қаратилган муҳим тузилмага айланмоқда. Ҳозирги пайтда ташкилот фаолиятининг қайси устувор йўналишлари биринчи ўринга чиқмоқда ва Туркистонда бўлиб ўтадиган норасмий саммитдан қандай амалий натижалар кутилаяпти?

– Бугун Туркий давлатлар ташкилоти, эҳтимол, ўз тараққиётининг энг жадал босқичларидан бирини бошдан кечирмоқда. Сўнгги йилларда ТДТ сифат жиҳатидан янги босқичга кўтарилди ва тизимли ҳамда узоқ муддатли фаолиятга ўтганини намоён қилди. Бу айниқса, сўнгги саммитлар якунларида рақамли иқтисодиёт, транспорт ўзаро боғлиқлиги, савдо ва гуманитар ҳамкорлик соҳаларида аниқ қарорлар қабул қилинганида яққол кўринди.

Бугун ташкилот фаолияти иқтисодиёт, савдо, транспорт ва қишлоқ хўжалигидан тортиб рақамли иқтисодиёт, “яшил” энергетика, таълим, фан ва ҳатто космик тадқиқотларгача бўлган 60 дан ортиқ йўналишни қамраб олган.

Фаолиятимизда “Туркий дунё нигоҳи – 2040”, ТДТнинг 2022–2026 йилларга мўлжалланган стратегияси ва Туркий дунё хартияси узоқ муддатли ишларимизнинг асоси бўлиб хизмат қилмоқда. Айнан шу ҳужжатлар ташкилотимиз ривожининг асосий йўналишларини белгилаб беради. Шу билан бирга, асосий эътибор тобора амалий масалаларга – Ўрта коридорни ривожлантириш, транспорт боғлиқлиги, савдо жараёнларини соддалаштириш, рақамли трансформация ва энергетик ҳамкорликка қаратилаяпти.

Гуманитар йўналиш ҳам муҳим аҳамиятга эга. Чунки айнан у таълим, маданият ва ёшлар лойиҳалари орқали жамиятларимизни яқинлаштириш учун узоқ муддатли асос яратади.

Шунинг учун Туркистондаги бўлажак саммит алоҳида аҳамият касб этади. Унинг марказий мавзуларидан бири сунъий интеллект ва рақамли ривожланиш бўлгани жуда муҳим. Айнан шу йўналишлар бугун иқтисодиёт, хавфсизлик ва давлатларнинг халқаро рақобатбардошлигига таъсир кўрсатмоқда.

Шу нуқтаи назардан, Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев томонидан ташкилот доирасида илгари сурилган ташаббусларнинг долзарб эканини алоҳида таъкидламоқчиман. Жумладан, келажак иқтисодиётини кенг жорий этишга қаратилган “Рақамли туркий дунё” концепциясини ишлаб чиқиш, шунингдек сунъий интеллект ва креатив иқтисодиёт соҳасидаги лойиҳалар бўйича “Йўл харитаси”ни қабул қилиш ташаббуслари ТДТ доирасидаги ҳамкорлик устувор йўналишларини белгилашда муҳим аҳамият касб этмоқда.

Туркистоннинг учрашув майдони сифатида танлангани ҳам жуда муҳим. У туркий дунёнинг маънавий ва тарихий марказларидан бири бўлиб, авлодлар ворислиги ва умумий маданий меросимизнинг рамзи ҳисобланади.

Туркистонда рақамлаштириш, инновациялар ва технологик ҳамкорлик соҳаларида аниқ келишувларга эришилади, деб умид қилмоқдамиз. Саммитнинг асосий якунларидан бири Туркистон декларациясининг қабул қилиниши бўлиши кутилмоқда. У яқин йиллардаги ҳамкорлик устувор йўналишларини белгилаб, ташкилот ривожига қўшимча туртки беради.

– Бугун ТДТга тобора муҳим минтақавий платформа сифатида қаралмоқда. Туркий давлатлар ўртасида транспорт-логистика коридорлари, савдо-иқтисодий ва инвестициявий ҳамкорликни мустаҳкамлаш учун ташкилот қандай аниқ механизм ва ташаббусларни илгари сурмоқда?

– Бугун ТДТнинг асосий вазифаларидан бири – туркий маконнинг улкан салоҳиятини мамлакатларимиз ва фуқароларимиз учун реал иқтисодий имкониятларга айлантиришдир.

Минтақанинг салоҳияти ҳақиқатан ҳам жуда катта. Бу ҳудуд тахминан 175 миллион аҳолини бирлаштиради. ТДТнинг Шарқ ва Ғарб, Шимол ва Жануб ўртасидаги муҳим савдо йўллари чорраҳасида жойлашгани учун ялпи ички маҳсулоти 2,4 триллион АҚШ долларидан ошди. Шу боис, транспорт боғлиқлиги ва иқтисодий интеграция масалалари ташкилот кун тартибида марказий ўринни эгаллайди.

Асосий йўналишлардан бири Транскаспий халқаро транспорт маршрути, яъни Ўрта коридорни ривожлантириш бўлиб қолмоқда. Ҳозирги шароитда унинг аҳамияти янада ортди. Глобал логистикадаги ўзгаришлар ва айрим минтақалардаги беқарорлик Осиё ва Европа ўртасидаги ишончли ҳамда диверсификация қилинган маршрутларга бўлган талабни кучайтирмоқда.

Бугун Ўрта коридор шунчаки муқобил йўналиш эмас. Амалда Осиё ва Европа ўртасида янги барқарор транспорт архитектураси шаклланмоқда.

Натижалар аллақачон намоён бўлмоқда. 2025 йилда Ўрта коридор орқали юк ташиш ҳажми 62 фоизга ошиб, 2023 йилдаги 2,7 миллион тоннадан 4,7 миллион тоннага етди. Кўрилаётган чоралар 2030 йилгача унинг ўтказувчанлик қобилиятини йилига 10 миллион тоннагача ошириш имконини беради.

Сўнгги йилларда ТДТга аъзо давлатлар транспорт инфратузилмасини модернизация қилиш, Каспий денгизи портлари қувватини кенгайтириш, темир йўл тармоқлари ва мультимодал ташувларни ривожлантиришга фаол инвестиция киритмоқда. “Боку–Тбилиси–Карс” темир йўли бугуннинг ўзида самарали мисол бўлиб, транзит оқимини сезиларли даражада оширди ва юк етказиб бериш муддатини қисқартирди.

“Хитой–Қирғизистон–Ўзбекистон” темир йўли лойиҳаси ҳам алоҳида аҳамиятга эга. У Ўрта коридорга тўғридан-тўғри уланишни таъминлаб, савдо ва минтақавий интеграция учун янги имкониятлар очади. Зангезур коридорини ривожлантириш ва “Карс–Игдир–Аралиқ–Дилужу” темир йўл линияси қурилиши ҳам қўшимча туртки бермоқда.

Бироқ инфратузилма ишнинг фақат бир қисми. Ташув жараёнларини соддалаштириш ва чегарадан ўтишни тезлаштириш ҳам муҳим. Шунинг учун ТДТ доирасида e-Permit, e-CMR ва e-TIR каби рақамли ечимлар фаол жорий этилмоқда. Улар чегара кесиб ўтиш жараёнларини тезлаштириш ва маъмурий тўсиқларни камайтиришга хизмат қилади.

e-Permit тизими ташкилот доирасида муваффақиятли қўлланилмоқда. e-TIRни жорий этиш ишлари аъзо давлатларнинг божхона хизматлари билан яқин ҳамкорликда олиб борилмоқда. e-CMR бўйича ҳам сезиларли ютуқларга эришилди. Озарбайжон ва Туркия пилот лойиҳаларни амалга оширмоқда, Бишкекда имзоланган Англашув меморандуми эса мазкур механизмни кенгайтириш учун мустаҳкам асос яратди.

Транспорт йўналиши билан бир қаторда инвестиция ва иқтисодий ҳамкорлик ҳам муҳим аҳамиятга эга. Бу борада асосий воситалардан бири капитали 600 миллион АҚШ долларини ташкил этувчи Туркий инвестиция жамғармаси бўлди. Унинг вазифаси ўзаро инвестицияларни қўллаб-қувватлаш, тадбиркорликни ривожлантириш, инновацияларни рағбатлантириш ва айниқса кичик ҳамда ўрта бизнес соҳасидаги қўшма лойиҳаларни молиялаштиришдан иборат.

Шу билан бирга, Туркий давлатлар савдо-саноат палаталари иттифоқи орқали бизнес доиралари ўртасидаги ҳамкорлик кучаймоқда. Биз бу тузилмани янада самарали платформага айлантириш учун институционал жиҳатдан ривожлантириш устида ишлаяпмиз.

Ўтган йили ташкил этилган “Turkic Investment Promotion Network” – Туркий инвестицияларни рағбатлантириш тармоғи ҳам муҳим янги механизмга айланди. У инвестициявий ҳамкорлик, инновациялар ва барқарор иқтисодий ўсишни ривожлантиришга қаратилган.

ТДТ молиявий соҳадаги ҳамкорликни ҳам кенгайтирмоқда. Ўтган йили ТДТ Марказий банклари кенгаши ва Туркий “яшил” молия кенгашининг дастлабки йиғилишлари бўлиб ўтди. Бу платформалар молиявий технологиялар, тўлов тизимлари, капитал бозорлари ва барқарор иқтисодиёт соҳаларида мувофиқлашув учун янги имкониятлар яратмоқда.

Молиявий разведка ва монополияга қарши тузилмалар ўртасидаги ҳамкорлик ҳам ривожлантирилмоқда. Бу иқтисодий муҳитнинг шаффофлиги ва барқарорлигини мустаҳкамлайди.

Рақамли иқтисодиётни ривожлантиришга ҳам алоҳида эътибор қаратилмоқда. Бишкек саммити доирасида Рақамли иқтисодиёт бўйича шериклик келишувининг имзоланиши электрон тижоратни ривожлантириш ва мамлакатларимиз ўртасида рақамли транзакцияларга бўлган ишончни мустаҳкамлаш йўлида муҳим қадам бўлди.

Бу ташаббусларнинг барчаси битта умумий мақсадга қаратилган – туркий маконни янада жипслашган, рақобатбардош ва иқтисодий жиҳатдан барқарор ҳудудга айлантириш. Бугун биз ТДТ доирасидаги ҳамкорлик сифат жиҳатидан янги босқичга кўтарилаётганини кўриб турибмиз.

– Туркистон саммитининг марказий мавзуларидан бири сунъий интеллект ва рақамли ривожланиш деб эълон қилинди. Сизнингча, рақамлаштириш туркий макон интеграциясининг янги драйверига айланиши мумкинми?

– Ҳа, рақамлаштириш ҳақиқатан ҳам туркий макон интеграциясининг асосий драйверларидан бирига айланиши мумкин. Бугун рақамли технологиялар деярли барча соҳаларга кириб борган, шунинг учун ТДТ учун бу келажак кун тартиби эмас, балки бугунги реал воқеликдир.

Шу боис Туркистондаги бўлажак саммит мавзуси жуда долзарб. Биз рақамли трансформацияни иқтисодиётларимиз рақобатбардошлигини ошириш, инновацияларни ривожлантириш ва аъзо давлатлар ўртасидаги ўзаро боғлиқликни мустаҳкамлаш воситаси сифатида кўрмоқдамиз.

Бугуннинг ўзидаёқ ТДТ доирасида рақамли инфратузилмани ривожлантириш, замонавий технологик ечимларни жорий этиш ва мамлакатлар ўртасида рақамли ҳамкорликни кенгайтиришга қаратилган лойиҳалар амалга оширилмоқда.

Сунъий интеллект, технология алмашинуви, стартап-экотизимларни ривожлантириш ва малакали кадрлар тайёрлаш алоҳида аҳамият касб этмоқда. Бу борада ТДТ давлатларида жиддий инсон капитали, таълимий ва технологик салоҳият мавжуд.

Энг муҳими, рақамлаштириш мамлакатларимиз жамиятлари ўртасидаги масофани қисқартиришга ёрдам бермоқда. Ёшлар рақамли муҳит орқали тобора фаол мулоқот қилмоқда ва айнан шу муҳитда ҳамкорликнинг янги макони шаклланмоқда.

Агар мавжуд имкониятларни самарали бирлаштира олсак, рақамлаштириш яқин йилларда туркий макон интеграциясининг энг кучли ва узоқ муддатли драйверларидан бирига айланиши мумкин.

– ТДТ гуманитар ҳамкорлик йўналишини ҳам фаол кенгайтирмоқда. Айниқса, ёшлар ўртасида умумий маданий ва таълимий макон қандай шакллантирилмоқда ва ягона ахборот муҳитни яратиш бўйича янги қўшма лойиҳалар кутиш мумкинми?

– Бугун ТДТ гуманитар ҳамкорлик йўналишини тобора кучайтирмоқда. Бу ишларнинг марказида амалиётга йўналтирилган ва мунтазам тус олган ёшлар ҳамда таълим ташаббуслари турибди. Жумладан, Чўлпон-Ота шаҳрида бўлиб ўтган III Туркий универсиадада 500 нафардан ортиқ иштирокчи қатнашди. Бу ёшларнинг фаол жалб этилаётганини кўрсатади.

Шунингдек, Олмаотада Туркий дунё ёшлар марказининг ишга туширилиши, Тошкентда Диаспора ёшлари форуми, Габалада Спорт волонтёрлари форуми ва Истанбулда Туркий Қизил тармоқ лагери каби ташаббуслар ҳам муҳим аҳамият касб этмоқда.

Бу йўналишни давом эттирган ҳолда, жорий йилда Хивани Туркий дунё ёшлар пойтахти деб эълон қилиш режалаштирилган. Бундан ташқари, Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан Ўзбекистонда Туркий дунё креатив ёшлар марказини ташкил этиш ишлари олиб борилмоқда. Буларнинг барчаси мамлакатларимиз ёшлари ўртасида жонли ҳамкорлик тармоғини яратмоқда.

Таълим соҳасидаги ҳамкорлик ҳам муҳим аҳамиятга эга. Бу борада 170 дан ортиқ олий таълим муассасасини бирлаштирган Туркий университетлар иттифоқи – TURKUNIB муҳим ўрин тутади. Ўзбекистоннинг 2025–2026 йилларда TURKUNIBга самарали раислик қилаётганини алоҳида таъкидлаш лозим.

“Орхун” академик мобиллик дастури ҳам алоҳида аҳамиятга эга. У талабалар ва ўқитувчилар алмашинувини таъминлаб, қўшма лойиҳаларни амалга ошириш ва умумий таълим маконини шакллантиришга хизмат қилмоқда.

Медиа ва рақамли муҳитнинг роли ҳам ортиб бормоқда. Бугун ТДТ мамлакатлари ёшлари онлайн платформалар, ижтимоий тармоқлар ва қўшма ахборот лойиҳалари орқали тобора фаол мулоқот қилмоқда. Бу эса туркий дунёнинг умумий ахборот макони шаклланишига хизмат қилмоқда.

Ёшлар, университетлар, маданий ва гуманитар институтлар ўртасидаги алоқалар кенгайган сари туркий дунёнинг ягона маданий ва ахборот макони ҳам босқичма-босқич шаклланиб бормоқда. Бу жараён табиий ва изчил тарзда – аниқ лойиҳалар, институционал ҳамкорлик ва инсонлар ўртасидаги жонли мулоқот орқали ривожланмоқда.

Энг муҳими, бу жараён мустаҳкам тарихий-маданий асосга таянади. Масалан, Ўзбекистон туркий цивилизация ва бой тарихий мероснинг асосий бешикларидан бири ҳисобланади. Самарқанд, Бухоро, Хива ва Андижон каби қадимий шаҳарлар нафақат тарихий марказлар, балки туркий дунёнинг замонавий маданий маконининг муҳим қисми ҳамдир.

Шу маънода, 2026 йилда Андижоннинг Туркий дунё маданий пойтахти деб эълон қилиниши ҳам рамзий аҳамиятга эга. Андижон бой тарихий мерос ва замонавий тараққиёт руҳини уйғунлаштирган қадимий шаҳар сифатида алоҳида ўрин тутади. Шу муносабат билан шу йил июнь ойи ўрталарида Андижон шаҳрида тегишли тадбирлар ўтказилиши режалаштирилган.

Андижоннинг яна бир муҳим жиҳати – у буюк туркий саркарда, давлат арбоби ва машҳур шоир Заҳириддин Муҳаммад Бобурнинг ватани эканидир. Бобур шахси ёшларимиз учун ҳар томонлама баркамол авлод тимсоли сифатида илҳом манбаи бўлиб хизмат қилади.

Шу тариқа, ТДТ доирасидаги гуманитар ҳамкорлик икки йўналишда – замонавий амалий лойиҳалар ва умумий тарихий-маданий мерос асосида ривожланмоқда. Улар биргаликда туркий дунё мамлакатлари ва халқларининг янада яқинлашуви учун мустаҳкам замин яратмоқда.