ТОШКЕНТ, 26 август. /“Дунё” АА/. Ўзбекистон Президенти ҳузуридаги Стратегик ва минтақалараро тадқиқотлар институти (СМТИ) директори ўринбосари Бахтиёр Мустафоев “Дунё” АА мухбирига берган интервьюсида 23–24 август кунлари бўлиб ўтган олий даражадаги Ўзбекистон–Озарбайжон саммити ҳақида фикр юритди.

– Тантанали маросимлардан ташқари, ушбу давлат ташрифининг асосий сиёсий натижаси нимадан иборат? Ташрифдан сўнг Ўзбекистон–Озарбайжон муносабатлари сифат жиҳатидан янги босқичга кўтарилди, деб айтиш мумкинми?

– Шубҳасиз. Кўксарой қароргоҳидаги тантанали кутиб олиш маросими, фахрий қоровул ва икки давлат мадҳияларининг янграши ташрифнинг алоҳида мақомини намоён этди. Бироқ ташрифнинг тарихий аҳамияти маросимларда эмас, балки унинг сиёсий натижаларида кўринади.

Тор доирадаги музокаралар ва Олий давлатлараро кенгашнинг учинчи йиғилиши стратегик шериклик ва иттифоқчилик муносабатларининг барча асосий йўналишларини қамраб олди. Абадий дўстлик тўғрисидаги шартноманинг имзоланиши эса шартномавий-ҳуқуқий базани шунчаки янги ҳужжат билан тўлдирмади, балки амалда шаклланган яқин муносабатларни олий сиёсий даражада мустаҳкамлади.

Шу боис Президент Шавкат Мирзиёевнинг ташриф тарихий аҳамиятга эга экани ҳақидаги сўзларини оддий протокол ибораси эмас, балки Ўзбекистон–Озарбайжон муносабатларининг бугунги даражасига берилган аниқ баҳо сифатида қабул қилиш лозим.

Ҳозирги босқичнинг асосий хусусияти – иттифоқчилик муносабатларининг амалий мазмун билан бойиб бораётганидир. Эндиликда икки мамлакат ўртасидаги муносабатлар фақат учрашувлар сони ёки баёнотлар билан эмас, балки қабул қилинган қарорлар ва амалга оширилаётган қўшма лойиҳалар билан баҳоланади. Президент Шавкат Мирзиёев таъкидлаганидек, стратегик шерикликнинг ҳар бир йўналиши аниқ амалий натижаларда ўз ифодасини топиши лозим. Мазкур ташриф ҳам сиёсий яқинликни аниқ келишув ва лойиҳаларга айлантиришга қаратилгани билан аҳамиятли бўлди.

Ташриф доирасида имзоланган ҳужжатлар кўлами ҳам алоҳида эътиборга лойиқ. Абадий дўстлик тўғрисидаги шартнома ва Олий давлатлараро кенгаш учинчи йиғилишининг қарори билан бир қаторда, пенсия таъминоти, маданият ва туризм соҳаларидаги ҳамкорликка оид битимлар қабул қилинди. Шунингдек, 2030 йилга қадар ўзаро товар айирбошлаш ҳажмини бир миллиард долларга етказиш дастури ҳамда инвестиция ва савдо соҳаларидаги амалий ҳаракатлар режаси тасдиқланди.

Ташқи ишлар ва адлия вазирликлари ўртасида 2027–2028 йилларга мўлжалланган ҳамкорлик дастурлари, кинология соҳасидаги меморандум, Урганч ва Хонкенди, Бухоро ва Лочин, Урганч ва Нахичевань шаҳарлари ўртасида биродарлик алоқаларини ўрнатишга доир ҳужжатлар ҳам имзоланди. Буларнинг барчаси ҳамкорлик сиёсий мулоқотдан тортиб иқтисодиёт, ижтимоий ва гуманитар соҳалар ҳамда ҳудудлараро алоқаларгача бўлган кенг йўналишларни қамраб олаётганини кўрсатади.

Бу шунчаки алоҳида ҳужжатлар тўплами эмас, балки сиёсий ва иқтисодий ҳамкорликдан тортиб, вазирлик ва идоралар ҳамда шаҳарлар ўртасидаги тўғридан-тўғри алоқаларгача бўлган барча йўналишларни қамраб олувчи яхлит ҳамкорлик тизимидир.

Шу билан бирга, ташриф пухта институционал тайёргарлик асосида ўтказилди. Ундан олдин Ҳукуматлараро комиссия йиғилиши, Ишбилармонлар кенгаши ва Ҳудудлар форуми бўлиб ўтди. Жорий ойда Тошкент шаҳри, Бухоро ва Наманган вилоятлари ҳокимлари ҳам Озарбайжонга ташриф буюрди.

Бу муҳим аҳамиятга эга. Чунки иттифоқчилик муносабатлари фақат давлат раҳбарлари ўртасидаги мулоқот билан чекланиб қолмай, ҳукуматлар, вазирлик ва идоралар, ишбилармон доиралар ҳамда ҳудудларни қамраб олган кўп босқичли ҳамкорлик тизимига айланмоқда. Бундай тизим муносабатларнинг барқарорлигини таъминлайди ва уларни алоҳида ташрифлар ёки вақтинчалик омилларга қарам бўлиб қолишидан сақлайди.

– Ташрифнинг иқтисодий кун тартиби кенг қамровли бўлди. Унинг аввалги ташрифлардан асосий фарқи нимада ва Озарбайжон Ўзбекистоннинг ташқи иқтисодий стратегиясида қандай ўрин тутади?

– Асосий фарқ шундаки, томонлар ҳамкорлик қилиш истагини билдириш билан чекланиб қолмай, аниқ мақсад ва механизмларга асосланган иқтисодий кооперацияга ўтмоқда. Сўнгги беш йилда ўзаро савдо ҳажми уч баробар ошди. Бироқ томонлар эришилган натижаларни қайд этиш билангина чекланмасдан, 2030 йилга қадар товар айирбошлаш ҳажмини бир миллиард долларга етказиш бўйича аниқ чора-тадбирлар дастурини қабул қилди. Натижада ушбу кўрсаткич сиёсий хоҳиш эмас, балки расмий ҳужжатда мустаҳкамланган аниқ мақсад ва амалий вазифага айланди.

Ҳамкорлик қамраб олган соҳаларнинг хилма-хиллиги ҳам алоҳида аҳамиятга эга. Қўшма лойиҳалар портфели энергетика, геология, кимё саноати, қурилиш, молия ва қишлоқ хўжалиги каби муҳим йўналишларни ўз ичига олади. Лойиҳаларни ишга тушириш маросимида икки давлат раҳбари банк соҳаси, замонавий қурилиш материаллари ишлаб чиқариш, таълим муассасаларини ташкил этиш, автомобилларга ёқилғи қуйиш инфратузилмасини ривожлантириш, йирик сайёҳлик ва турар жой мажмуаларини қуриш, минерал хомашёни қайта ишлаш ҳамда боғдорчиликка доир ташаббусларга старт берди.

Бу Ўзбекистон ва Озарбайжон ўртасидаги иқтисодий муносабатлар оддий «сотувчи – харидор» шаклидаги савдо билан чекланмаётганини кўрсатади. Энди ҳамкорлик қўшма ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш, ўзаро инвестицияларни кўпайтириш ва умумий инфратузилмавий лойиҳаларни амалга оширишга қаратилмоқда.

Бир неча йил аввал ташкил этилган Ўзбекистон–Озарбайжон қўшма инвестиция компанияси ҳам алоҳида эътиборга лойиқ. Зарур ҳамкорлик механизми яратилган ва унинг капитали шакллантирилган. Эндиликда асосий вазифа компания имкониятларидан янада фаол ва самарали фойдаланишдан иборат.

Компания фаолиятини жадаллаштиришга қаратилган чақириқ томонлар уни шунчаки молиявий восита эмас, балки янги қўшма лойиҳаларни амалга ошириш ва инвестициявий ҳамкорликни кенгайтиришнинг муҳим механизми сифатида кўраётганини англатади.

Ҳамкорликнинг яна бир муҳим жиҳати – ҳудудлараро алоқаларнинг ривожланаётганидир. Тошкент шаҳри, Бухоро ва Наманган вилоятлари ҳокимларининг Озарбайжонга ташрифлари иқтисодий ҳамкорликни фақат пойтахтлар даражасида эмас, балки ҳудудлар ўртасида ҳам кенгайтиришга интилишни кўрсатади.

Энергетика, молия, қишлоқ хўжалиги ва қурилиш каби турли соҳалардаги ҳамкорликнинг ҳудудлараро алоқалар билан уйғунлашиши муносабатларни янада мустаҳкам ва барқарор қилади. Агар бир соҳада ўсиш суръати пасайса, бошқа йўналишлардаги лойиҳалар ва алоқалар умумий ҳамкорлик ривожини сақлаб туришга хизмат қилади.

– Ўзбекистон учун транспорт йўлакларини ривожлантириш стратегик аҳамиятга эга. Бу жараёнда Озарбайжон қандай ўрин тутади ва ушбу ҳамкорлик нима учун фақат икки томонлама савдо билан чекланмайди?

– Озарбайжон Ўзбекистон учун алоҳида стратегик қийматга эга бўлган хусусиятга эга: у Транскаспий йўлаги тизимида муҳим ўрин тутади. Денгизга чиқиш имконияти бўлмаган ва ташқи савдо географиясини изчил кенгайтириб бораётган давлат учун транспорт жиҳатидан ўзаро боғлиқлик техник масала эмас, балки иқтисодий барқарорлик шартларидан биридир.

Шунинг учун Ўрта йўлакни биргаликда ривожлантириш, логистика инфратузилмаси самарадорлигини ошириш ва юк ташишни рағбатлантириш бўйича келишувни оддий транспорт кун тартибидан кенгроқ нуқтаи назарда баҳолаш лозим. Гап икки мамлакатнинг Марказий Осиё ва Жанубий Кавказ ўртасидаги транспорт алоқаларини мустаҳкамлаб, ўзларининг географик жойлашувидан иқтисодий тараққиёт омили сифатида самарали фойдаланиши ҳақида бормоқда.

Бу жараёнда Ўзбекистон–Озарбайжон муносабатларининг ўзига хос жиҳати яққол намоён бўлади. Икки давлат ўртасидаги юксак сиёсий ишонч транспорт алоқаларини ривожлантиришга узоқ муддатли умумий манфаат сифатида ёндашиш имконини бермоқда. Қўшма иқтисодий лойиҳалар ва Ўрта йўлакни ривожлантириш бўйича ҳамкорлик эса муносабатларни оддий икки томонлама савдо доирасидан чиқариб, минтақалараро аҳамиятга эга стратегик шериклик даражасига кўтармоқда.

– Одатда ташрифлар доирасида иқтисодий масалаларга асосий эътибор қаратилиб, гуманитар ҳамкорлик иккинчи даражали бўлиб қолади. Бироқ бу галги ташриф дастурида гуманитар йўналишга ҳам алоҳида аҳамият берилди. Бу Ўзбекистон ва Озарбайжон ўртасидаги муносабатларнинг қандай хусусиятларини намоён этади?

– Бу Ўзбекистон ва Озарбайжон ўртасидаги муносабатлар нафақат муштарак манфаатларга, балки икки халқнинг тарихий ва маданий яқинлигига ҳам асосланганини кўрсатади. Иқтисодий келишувлар икки томонга амалий манфаат келтирса, гуманитар лойиҳалар халқлар ўртасидаги ўзаро тушуниш ва ишончни мустаҳкамлайди. Натижада ҳамкорлик давлатлараро муносабатлар доирасидан чиқиб, икки халқни янада яқинлаштирувчи муҳим омилга айланади.

Янги Тошкентдаги Низомий номидаги Ўзбекистон Миллий педагогика университетининг янги кампуси бунга ёрқин мисолдир. У 40 гектар майдонда барпо этилган, 20 минг талабага мўлжалланган ва 5 минг ўринли талабалар турар жойларини ўз ичига олади. Биринчи босқичда 12 минг талабага мўлжалланган беш қаватли ўқув биноси ва замонавий лаборатория мажмуаси барпо этилди.

Шунингдек, кампус ҳудудида Низомий Ганжавий меросига бағишланган музей экспозицияси ташкил қилинди. Бу ташаббуснинг аҳамияти шундаки, буюк озарбайжон шоирининг номи Ўзбекистонда шунчаки хотира сифатида ёдга олинмаяпти, балки унинг бой ижодий мероси мамлакатимиз таълим ва маънавий-маърифий ҳаётининг ажралмас қисмига айланмоқда.

Янги Тошкентда 4 гектар майдонда «Озарбайжон» боғига тамал тоши қўйилиши ҳам икки халқ ўртасидаги дўстликнинг амалий ифодасидир. Ушбу ташаббус ўзаролик тамойилига асосланган. Президент Шавкат Мирзиёевнинг Бокуга ташрифи чоғида «Оқ шаҳар» ҳудудида барпо этиладиган 4,5 гектарлик «Ўзбекистон» боғи пойдеворига ҳам капсула қўйилган эди.

Унда мамлакатимиз тарихий обидаларининг меъморий намуналари акс эттирилади. Тошкентда «Озарбайжон», Бокуда эса «Ўзбекистон» боғининг ташкил этилиши икки мамлакатнинг ўзаро ҳурмат ва дўстликка бирдек интилаётганини кўрсатади.

Низомий Ганжавий ва Алишер Навоийнинг адабий мероси ҳақида қўшма бадиий фильм суратга олиш таклифи ҳам икки халқнинг маданий яқинлигини янада мустаҳкамлашга хизмат қилади. Ушбу фильм муштарак тарихий ва маънавий қадриятларни кенг жамоатчиликка таъсирчан ва тушунарли шаклда етказиш имконини беради.

Жорий йил кузида Озарбайжонда етакчи олий таълим муассасалари ректорларининг иккинчи форуми ўтказилиши эса университетлар ўртасидаги ҳамкорликни кенгайтириш, талабалар ва профессор-ўқитувчилар алмашинувини мунтазам йўлга қўйишга хизмат қилади.

Буларнинг барчасини халқлар ўртасидаги узоқ муддатли ишончни мустаҳкамлайдиган муҳим ташаббуслар, деб аташ мумкин. Савдо кўрсаткичлари иқтисодий вазиятга қараб ўзгариши мумкин. Аммо университет кампуси, боғ, қўшма фильм, талабалар ва профессор-ўқитувчилар ўртасидаги алоқалар одамлар ҳаётининг бир қисмига айланиб, узоқ йиллар давомида икки халқни бир-бирига яқинлаштириб боради. Ўзбекистон–Озарбайжон гуманитар ҳамкорлигининг аҳамияти ва иттифоқчилик муносабатларининг ўзига хос жиҳати айнан шунда намоён бўлади.

– 2027 йилда футбол бўйича ёшлар ўртасидаги жаҳон чемпионатининг Ўзбекистон ва Озарбайжонда биргаликда ўтказилиши муҳим воқеадир. Ушбу мусобақа икки мамлакат ўртасидаги ҳамкорликни янада ривожлантиришга қандай ҳисса қўшиши мумкин?

– ФИФАнинг ёшлар ўртасидаги футбол бўйича жаҳон чемпионатини Ўзбекистон ва Озарбайжонда биргаликда ўтказиш ҳақидаги қарори икки давлат ўртасида юксак ишонч шаклланганини кўрсатади. Бундай нуфузли мусобақани ташкил этиш барча масалаларни яқиндан мувофиқлаштиришни, ташкилий ишларни ҳамжиҳатликда амалга оширишни ва халқаро футбол жамоатчилиги олдида умумий масъулиятни зиммага олишни талаб қилади.

Шу билан бирга, давлат раҳбарлари чемпионатнинг аҳамиятини фақат стадионлар ва футбол ўйинлари билан чеклаб қўймади. «Икки мамлакат – бир чемпионат» дастури доирасида маданий ва ёшларга оид турли тадбирларни ўтказиш ҳам режалаштирилмоқда.

Бу чемпионатни Ўзбекистон ва Озарбайжон ёшлари ўртасидаги мулоқотни кенгайтириш, янги дўстлик ва ҳамкорлик алоқаларини шакллантириш учун муҳим майдонга айлантиради. Бундай алоқалар келажакда иқтисодиёт, дипломатия, илм-фан ва маданият соҳаларидаги ҳамкорликнинг ривожланишига хизмат қилади.

Чемпионат халқаро аҳамиятга ҳам эга. Уни биргаликда юқори савияда ўтказиш Ўзбекистон ва Озарбайжоннинг йирик халқаро тадбирларни ҳамжиҳатликда ташкил этиш салоҳиятини намоён қилади. Шунингдек, бу Марказий Осиё ва Жанубий Кавказ ўртасидаги ҳамкорликни мустаҳкамлаш ва икки минтақанинг халқаро нуфузини оширишга хизмат қилади.

Энг муҳими, талабалар алмашинуви, қўшма ижодий лойиҳалар ва чемпионат икки мамлакат ёшларини бир-бирига янада яқинлаштиради. Ўзбекистон–Озарбайжон иттифоқчилигининг келажаги фақат давлат идоралари ўртасидаги ҳамкорликка эмас, балки ёш авлодлар ўртасидаги мустаҳкам алоқаларга ҳам боғлиқ. Бугун ёшлар ўртасида шаклланаётган дўстлик ва ҳамкорлик муносабатлари келгусида икки давлат ўртасидаги шерикликнинг ишончли таянчига айланади.

– Ташриф давомидаги қайси воқеалар икки мамлакат раҳбарлари ва халқлари ўртасидаги алоҳида яқинликни энг яққол намоён этди? Ташриф якунлари бўйича қандай асосий хулосага келиш мумкин?

– Аввало, икки давлат раҳбарининг олий давлат мукофотлари билан ўзаро тақдирланганини алоҳида таъкидлаш лозим. Президент Илҳом Алиев Ўзбекистоннинг олий давлат мукофоти – «Олий Даражали Дўстлик» орденига, Президент Шавкат Мирзиёев эса Озарбайжоннинг олий мукофоти – «Ҳайдар Алиев» орденига сазовор бўлди.

Турли йилларда «Ҳайдар Алиев» ордени билан Франция Президенти Жак Ширак, Қувайт Амири Сабоҳ ас-Сабоҳ, Туркия Президенти Режеп Таййип Эрдоған ва Италия Президенти Сержо Маттарелла тақдирланган. Шавкат Мирзиёевнинг ҳам ушбу олий мукофотга сазовор бўлиши Озарбайжон Ўзбекистон билан муносабатларга юксак аҳамият қаратаётганини яққол кўрсатади.

Президент Шавкат Мирзиёевнинг Ҳайдар Алиев ҳақида билдирган фикрлари тақдирлаш маросимига алоҳида маъно бағишлади. У Ҳайдар Алиев бутун умрини Ватанга хизмат қилишга бағишлагани ва замонавий Озарбайжон тараққиёти учун мустаҳкам пойдевор яратганини таъкидлади.

Шунингдек, Ҳайдар Алиев ўзбек халқининг тарихи ва маданиятига катта ҳурмат билан муносабатда бўлгани, икки халқ ўртасидаги дўстликни мустаҳкамлашга муносиб ҳисса қўшгани қайд этилди. Бу фикрлар шунчаки расмий эҳтиром эмас, балки буюк давлат арбобининг хотирасига ва Озарбайжон халқига билдирилган самимий ҳурмат ифодасидир.

Ташрифнинг Тошкентдан кейин Бухорода давом этгани ҳам алоҳида рамзий аҳамиятга эга. Икки давлат раҳбари рафиқалари билан бирга қадимий шаҳарнинг тарихий обидалари, шунингдек, вилоятнинг рақамлаштириш, енгил саноат ва электротехника соҳаларидаги салоҳияти билан танишди. Бу ташриф Озарбайжон томонига Ўзбекистонни нафақат расмий музокаралар орқали, балки унинг бой маданий мероси, ҳудудларнинг тараққиёти ва замонавий бунёдкорлик ишлари мисолида ҳам яқиндан танишиш имконини берди.

Асосий хулоса шуки, Ўзбекистон–Озарбайжон муносабатлари мустаҳкам сиёсий ирода, ўзаро манфаатли иқтисодий ҳамкорлик ва икки халқнинг тарихий-маънавий яқинлигига асосланган. Бу муносабатларнинг пойдеворини вақтинчалик манфаатлар эмас, балки ўзаро ҳурмат, муштарак тарих ва маданият ҳамда юксак ишонч ташкил этади.

Шу маънода, Абадий дўстлик тўғрисидаги шартнома икки мамлакат ўртасида келажакда яқин муносабатлар ўрнатиш ҳақидаги шунчаки ваъда эмас. У Ўзбекистон ва Озарбайжон аллақачон аниқ амалий ишлар билан мустаҳкамлаб келаётган дўстлик ва иттифоқчилик муносабатларининг мантиқий ифодасидир.