АНҚАРА, 27 июнь. /“Дунё” АА/. Асли келиб чиқиши бухоролик бўлган, айни кунларда Европада тадқиқот олиб бораётган турк олими, профессор Селин Шеножак Темурийлар даврига оид қўлёзмалар ва тарихий буюмлар бўйича кўп йиллик илмий изланишлари ҳақида “Anadolu” ахборот агентлигига интервью берди, деб хабар қилмоқда “Дунё” АА мухбири.

Селин Шеножакнинг маълум қилишича, Темурийлар даври ва Ўзбекистон тарихи бугунги кунда нафақат маҳаллий, балки халқаро илмий муҳокамалар марказида турибди.

“Мен “Аждодларимиз изидан” лойиҳаси доирасида Оксфорд, Эдинбург, Париж, Берлин, Вена каби Европа университетлари ва архивларида XIV–XV асрларга оид Темурийлар даврига мансуб қўлёзмалар ва тарихий буюмларни ўргандим. Бу тадқиқотлар нафақат ҳужжатларни ўрганиш, балки уларни маданий муомалага қайтариш мақсадини ҳам кўзлайди”, – дейди профессор.

Олиманинг таъкидлашича, Европа кутубхоналарида сақланаётган Туркистон ва Ўзбекистон тарихи билан боғлиқ қўлёзмалар ҳануз кенг миқёсда тадқиқ этилмаган. Масалан, Алишер Навоийнинг чиғатой туркийсида ёзилган девонлари ва “Темур тузуклари” каби асарлар Оксфорд ва Берлин каби илмий марказларда сақланмоқда.

Шунингдек, биринчи мусулмон туркий ҳукмдор Сатуқ Буғрохоннинг исломни қабул қилишини тасвирлайдиган эпик асарлар ҳам Европа архивларида мавжуд. Бу асарлар Россия чоризми ва Совет Иттифоқи даврида Ўзбекистондан олиб кетилган бўлиб, ҳозирги кунда тадқиқотчилар учун очиқдир.

“Тадқиқотнинг энг катта қийинчиликларидан бири ҳужжатларнинг турли давлатларда тарқалганидир. Масалан, бир нусха Парижда, иккинчиси Венада бўлиши, унинг тўлиқ маълумоти эса Лондон каталогида келтирилган бўлиши мумкин. Шу боис, фақат каталоглар орқали ҳаракатланиш етарли эмас, халқаро академик тармоқлардан фаол фойдаланиш ва архивларда тизимли тадқиқот олиб бориш зарур”, – дейди Селин Шеножак.

Интервьюда таъкидланишича, Европа университетлари сўнгги йилларда ўзбек классик адабий тили – чиғатой тили бўйича ўқув дастурларини йўлга қўйиб, Туркистонга оид асарларни янада чуқур тадқиқ этишга киришган. Бу ривожланиш тасодифий эмас: Европа энди ўз архивларида сақлаб келган Туркистон хазиналарининг аҳамиятини англай бошлаган.

Профессор қайд этганидек, Ўзбекистонда ҳам Темурийлар меросини тиклаш ва ўрганиш бўйича жиддий саъй-ҳаракатлар амалга оширилмоқда. Президент Шавкат Мирзиёев раҳбарлигида миллий хотирани қайта тиклаш ва тарихий меросни сақлашга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Шу муносабат билан олиманинг Европа архивларидаги тадқиқотлари ўзбек олимлари билан ҳамкорликда рақамли кутубхона яратишни назарда тутади. Бу, ўз навбатида, миллий хотирани рақамлаштириш ва уни келажак авлодлар учун сақлаб қолиш имконини беради.

Селин Шеножак, гарчи ўзи Францияда туғилган ва она тили француз тили бўлса-да, туркий тил ва маданият билан алоқаларини сақлаб қолиш мақсадида Туркияда таълим олган. У академик фаолиятини Европада давом эттириб, Швейцария федерал технология институтида кафедра мудири ва декан ўринбосари лавозимларида ишлаган ҳамда ҳозирда ЮНЕСКОнинг Маданий дипломатия бўлими бошлиғи лавозимида меҳнат қилмоқда.

Олиманинг айтишича, Туркистон минтақаси ҳеч қачон у учун узоқ география бўлмаган, зеро оиласининг илдизлари Бухорога бориб тақалади. Хусусан, унинг катта бобоси Шайх Шокир Афанди 1862 йилда Султон Абдулазизнинг таклифига биноан Бухородан Усмонли заминига кўчиб ўтган ва Орду вилоятида фаолият юритган олим бўлган.

Селин Шеножак Орду шаҳрида жойлашган бобосининг қабри ҳануз маҳаллий аҳоли томонидан ҳурмат билан зиёрат қилинишини билдирар экан: “Мен қилаётган ҳар бир саъй-ҳаракат бобомнинг орзу-умидлари йўлидаги бурчимдир. Ўзбекистон мен учун бегона юрт эмас. Бу замин – аждодларим илдиз отган ва ўзлигим шаклланган қадим Ота юртдир”, – дея таъкидлайди.

Хулоса қилиб айтганда, Селин Шеножакнинг Европа архивларидаги тадқиқотлари Темурийлар даври ва Ўзбекистон тарихини халқаро илмий майдонга олиб чиқишда муҳим аҳамиятга эга. Унинг саъй-ҳаракатлари миллий хотирани тиклаш, тарихий ҳужжатларни маданий муомалага қайтариш ва келажак авлодлар учун рақамли билим ресурслари яратишга қаратилган.