BOKU, 20-fevral. /“Dunyo” AA/. Bokuda Ozarbayjon xalqaro munosabatlarni tahlil qilish markazi tomonidan tashkil etilgan “C6: yagona mintaqa, umumiy kelajak – strategik muloqotni kuchaytirish” xalqaro konferensiyasi bo‘lib o‘tdi, deb xabar qilmoqda “Dunyo” AA muxbiri.

Tadbirda Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston, Turkmaniston, O‘zbekiston va Ozarbayjondan tahliliy markazlar, tadqiqot muassasalari, davlat tuzilmalari rahbarlari va ekspertlari, shuningdek, fuqarolik jamiyati va ommaviy axborot vositalari vakillari ishtirok etdi.

O‘zbekiston nomidan davlatimiz rahbari huzuridagi Strategik va mintaqalararo tadqiqotlar instituti (SMTI) va Markaziy Osiyo xalqaro instituti (MOXI) delegatsiyasi ishtirok etdi.

Anjuman ishtirokchilari mintaqaviy hamkorlikni mustahkamlashning asosiy yo‘nalishlari, jumladan, C6 formatini institutsionallashtirish, iqtisodiy o‘zaro bog‘liqlik, barqaror rivojlanish va global o‘zgarishlar sharoitida xavfsizlik masalalarini muhokama qildilar.

Xavfsizlik masalalariga bag‘ishlangan sessiyada so‘zga chiqqan SMTI direktorining birinchi o‘rinbosari Akramjon Neʼmatov zamonaviy xalqaro tizim chuqur o‘zgarish bosqichini boshdan kechirayotganini taʼkidladi. U “Qarama-qarshilik mantiqining kuchayishi, kuch markazlari o‘rtasidagi raqobatning ortishi va tobora o‘sib borayotgan noaniqlik global manzaraning uzoq muddatli tuzilishini belgilaydigan yangi voqelikni shakllantirayotgani” haqida alohida to‘xtalib o‘tdi.

Shuningdek, xavfsizlikni anʼanaviy tushunish endi faqat harbiy-siyosiy jihatlar bilan cheklanib qolmayotgani, balki ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlik, ekologik va iqlim omillari, texnologik va axborot tahdidlarini ham o‘z ichiga olayotgani qayd etildi.

Ekspertning taʼkidlashicha, o‘zgaruvchan tashqi muhit, uning oldindan aytib bo‘lmasligi va global mexanizmlar samaradorligining pasayishi sharoitida mintaqaviy yondashuvlar va qo‘shma javob mexanizmlari barqarorlikning asosiy resursiga aylanmoqda.

“Markaziy Osiyo umumiy xavfsizlik uchun jamoaviy masʼuliyat bilan xarakterlanadigan rivojlanishning yangi bosqichini namoyish etmoqda. Davlatlarning geografik, madaniy va tarixiy yaqinligi milliy manfaatlar va tahdidlarning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda moslashuvchan modellarni shakllantirish imkonini beradi”, – dedi Akramjon Neʼmatov.

C6 formatining asosini tashkil etuvchi moslashuvchan institutsionallashtirishning tamoyillariga alohida eʼtibor qaratildi. Ekspertning taʼkidlashicha, mintaqa davlatlararo kelishuvni afzal ko‘rgan holda, ongli ravishda davlatlardan ustunlikka ega organlarni tashkil etish yoki suveren vakolatlarni topshirishdan o‘zini tiymoqda.

Uning so‘zlariga ko‘ra, bunday yondashuv o‘zaro taʼsirning strategik avtonomiyasi, ochiqligi va pragmatikasini taʼminlaydi, qarorlar “nol qiymatli o‘yin” mantig‘i asosida emas, balki jamoaviy va o‘zaro ishonch asosida qabul qilinadigan barqaror arxitekturani yaratadi.

Xalqaro tashkilotlar – SHHT, KXSHT, MDH, TDT bilan uyg‘un hamkorlik mintaqaviy modelning muhim qismiga aylandi. SMTI vakilining fikricha, shakllantirilayotgan tizim mavjud mexanizmlardan uzoqlashmaydi, aksincha, Markaziy Osiyo yondashuvini birlashtirish orqali ularni kuchaytirishga qaratilgan. Mintaqa o‘z manfaatlari va mintaqaviy muammolarning o‘ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqib, muvofiqlashtirishning qo‘shimcha vositalarini yaratadi.

Ushbu moslashuvchanlik o‘zgaruvchan tashqi muhitga moslashuvchan xavfsizlik sohasida ko‘p darajali muvofiqlashtirish tizimini shakllantirish imkonini berdi. 2018-yilda yo‘lga qo‘yilgan Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining Maslahat uchrashuvlari formati asosiy drayver bo‘lib, uning negizida shakllanayotgan mintaqaviy xavfsizlik hamjamiyati mexanizmlari yaratildi.

2024-2025-yillarda Olmaota va Samarqand shaharlarida Xavfsizlik kengashlari kotiblarining uchrashuvlari bo‘lib o‘tdi. O‘tgan yili O‘zbekistonda ilk bor maxsus xizmatlar rahbarlari va mudofaa vazirlarining besh tomonlama uchrashuvlari bo‘lib o‘tdi.

Ikki marta “Birlik” qo‘shma harbiy mashg‘ulotlari o‘tkazildi, 2018-yildan Favqulodda vaziyatlar idoralari rahbarlarining mintaqaviy forumi faoliyat ko‘rsatmoqda. Mohiyatan, mintaqa tashqi kuch markazlari vositachiligisiz tarqoq aloqalardan tizimli ichki mintaqaviy muvofiqlashtirishga o‘tdi.

Akramjon Neʼmatov Toshkentda bo‘lib o‘tgan 7-Maslahat uchrashuvida qabul qilingan ikkita asosiy hujjat – Mintaqaviy xavfsizlik va barqarorlik konsepsiyasi hamda Markaziy Osiyoda xavfsizlikka tahdidlar va ularning oldini olish bo‘yicha 2028-yilgacha mo‘ljallangan chora-tadbirlar katalogiga alohida eʼtibor qaratdi.

“Mintaqaviy xavfsizlik konsepsiyasining ahamiyatini juda katta”, – deya taʼkidladi SMTI direktori birinchi o‘rinbosari. –“Markaziy Osiyo mamlakatlari ilk bor tahdidlar mohiyati va ularni bartaraf etish mexanizmlari bo‘yicha umumiy tushunchani mustaqil ravishda shakllantirishdi. Bu mintaqaviy subyektlikni institutlashtirish yo‘lidagi muhim qadamdir. Mintaqa endi tashqi strategiyalar obyekti sifatida namoyon bo‘lmoqda”.

Hujjatning asosiy jihati xavfsizlikning bo‘linmasligi, umumiy va o‘zaro masʼuliyat tamoyillarini mustahkamlashdan iborat bo‘ldi. “Bunday yondashuv qarama-qarshilik mantiqini istisno qiladi, davlatlarni ishonch, yaxshi qo‘shnichilik va o‘zaro manfaatli hamkorlikni mustahkamlashga yo‘naltiradi”, dedi u.

Uning so‘zlariga ko‘ra, xavfsizlikning ko‘p qirrali tushunchasini institutsionallashtirishga alohida eʼtibor qaratilmoqda. Iqtisodiy barqarorlik, transport aloqalari, suv va energetika balansi, texnologik modernizatsiya va gumanitar aloqalar umumiy xavfsizlik tizimining ajralmas elementlari sifatida qaraladi. “Tahdidlarning oldini olish va ularni erta aniqlashga, xavflar keskinlashmasdan oldin ularni neytrallashtirishga alohida eʼtibor qaratilmoqda”, dedi Akramjon Neʼmatov.

Taʼkidlanganidek, Konsepsiya alohida emas, balki 2024-yilda Ostonada qabul qilingan Markaziy Osiyoning 2040-yilgacha rivojlanish strategiyasini uzviy ravishda to‘ldiradi. “Ushbu hujjatlar bir-birini mustahkamlaydi: Konsepsiya Strategiyani xavfsiz va barqaror amalga oshirish uchun institutsional va siyosiy sharoitlarni taʼminlaydi”, dedi direktor birinchi o‘rinbosari.

2028-yilgacha Markaziy Osiyoda xavfsizlikka tahdidlar va ularning oldini olish bo‘yicha chora-tadbirlar katalogi Konsepsiyaning mantiqiy davomi bo‘ldi. “Tamoyillar va yo‘nalishlarni belgilaydigan Konsepsiyadan farqli o‘laroq, Katalog amaliy yo‘nalishga ega”, dedi ekspert.