ТОШКЕНТ, 2 ноябрь. /“Дунё” АА/. Ўзбекистон Президенти  ҳузуридаги Стратегик ва минтақалараро тадқиқотлар институти (СМТИ) директори ўринбосари Бахтиёр Мустафоев “Дунё” ААга берган интервьюсида давлатимиз раҳбари  Шавкат Мирзиёевнинг 2026 йил 30 октябрь куни Анқара шаҳрида бўлиб ўтган Туркий давлатлар ташкилоти саммитидаги иштироки хусусида фикр билдирди.

– Ўзбекистон 2019 йилдан буён туркий давлатлар бирлашмасининг тўлақонли аъзоси ҳисобланади. Бугун ТДТ мамлакатимиз ташқи сиёсатида қандай ўрин тутмоқда ва ҳамкорликнинг иқтисодий мазмунида қанақа ўзгаришлар юз берди?

– Ушбу йўналишнинг аҳамияти савдо динамикасида яққол кўринади. Маълумотларга кўра, Ўзбекистоннинг ТДТ давлатлари, жумладан, кузатувчи мақомидаги Туркманистон ва Венгрия билан товар айланмаси 2017 йилдаги 4,13 миллиард доллардан 2025 йилда 10,82 миллиард долларгача, яъни қарийб 2,6 баробар ошди. 2026 йил январь–июль ойларида ҳам ўсиш давом этиб, ўтган йилнинг мос даврига нисбатан 19,8 фоизни ташкил этди.

Бу тарихий ва маданий яқинлик иқтисодий алоқалар билан тобора мустаҳкамланиб бораётганини кўрсатади. Айни пайтда савдонинг кенгайиши қўшма ишлаб чиқариш қувватлари, қулай молиялаштириш ҳамда ўзаро мувофиқлаштирилган транспорт ва ҳуқуқий тартиб-таомилларга бўлган эҳтиёжни оширмоқда.

Ўзбекистон Президентининг Анқарада илгари сурган ташаббуслари айнан шу эҳтиёжларга жавоб беради. Тошкент учун ТДТ миллий иқтисодиётлар имкониятларини бирлаштириш ва бир мамлакатнинг саъй-ҳаракатлари билан амалга ошириш қийин бўлган вазифаларни биргаликда ҳал этиш имконини берувчи платформага айланмоқда. Кейинги босқичда хомашёни қайта ишлашни чуқурлаштириш, технологияларни ўзлаштириш ва тайёр маҳсулотлар билан ташқи бозорларга биргаликда чиқиш зарур. Савдо ҳажмининг ўсиши барқарор ишлаб чиқариш занжирлари ва янги иш ўринлари яратилиши билан уйғунлашгани сари Ташкилотнинг амалий аҳамияти ортиб боради.

– Президентимиз “ТДТ плюс” форматидаги ҳамкорликни соҳа вазирлари учрашувларидан бошлашни таклиф қилди. Туркий давлатларнинг иқтисодий кўлами ташқи ҳамкорларда қизиқиш уйғотиш учун қай даражада асос бўла олади?

– “Turkic Economic Review” йиллик нашрининг 2025 йилги сонига кўра, аъзо ва кузатувчи давлатларнинг жами ялпи ички маҳсулоти 2,11 триллион долларни, дунёнинг барча мамлакатлари билан умумий ташқи савдо айланмаси эса 1,12 триллион долларни ташкил этган. Салоҳиятли ҳамкорлар учун ташкилот мамлакатлари бозорларининг ҳажми, ресурс базаси ва транспорт-географик жойлашуви бирдек қизиқиш уйғотади.

Ҳамкорликни тармоқлар даражасида йўлга қўйиш ушбу қизиқишни аниқ келишувларга айлантириш имконини беради. Вазирлар ташқи инвесторларнинг ишлаб чиқариш лойиҳасида иштирок этиш шартларини, транспорт йўналишини ривожлантириш ёки технологиялар етказиб бериш масалаларини келишиб олиши мумкин.

Ўзбекистон учун учинчи мамлакатлар билан ҳамкорлик ишлаб чиқаришнинг технологик даражасини ошириш ва маҳсулот сотиш бозорларини кенгайтиришга хизмат қилиши айниқса муҳим. Очиқ формат, ТДТ давлатларининг хомашё ва ишлаб чиқариш имкониятларини ташқи ҳамкорларнинг технологиялари, ускуналари ва молиявий ресурслари билан уйғунлаштиришга имкон беради. Шу тариқа, қўшма лойиҳаларга бўлган талабнинг ортиши ташкилотнинг халқаро нуфузини мустаҳкамлайди.

– Президентимиз юзта стратегик инвестиция ва саноат лойиҳасини қамраб олувчи “Туркий дунё – 100” дастурини илгари сурди. Уни амалга ошириш учун ҳозир қандай молиявий имкониятлар мавжуд?

– Ташкилотнинг ўз молиявий инфратузилмаси шаклланиб бормоқда. Туркий инвестиция жамғармасининг расмий сайтидаги маълумотларга кўра, унинг устав капитали 600 миллион долларни ташкил этади. Уни таъсис этиш тўғрисидаги битим 2023 йилда имзоланган, 2025 йилда эса жамғарма ўз фаолиятини бошлаганини эълон қилган.

Унинг устувор йўналишлари саноат, инфратузилма, қайта тикланувчи энергия ва тадбиркорликни қўллаб-қувватлашни қамраб олади. Демак, юзта лойиҳадан иборат дастур ўз ресурсларини халқаро банклар ва хусусий инвесторлар маблағлари билан бирлаштира оладиган амалдаги институтга таяниши мумкин.

Шу билан бирга, жамғарма капиталини бутун дастурнинг бюджети сифатида кўриб бўлмайди. Унинг энг фойдали вазифаси пухта ишланган лойиҳаларни тайёрлашга кўмаклашиш, дастлабки молиялаштириш хатарларини камайтириш ва қўшимча инвесторларни жалб этишдан иборат.

Президент таклиф қилган йўналишлар, жумладан, нодир ва стратегик минералларни қайта ишлаш ҳамда «яшил» энергетика учун ускуналар ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштириш айнан шундай ёндашувни талаб этади.

Лойиҳаларни саралаш босқичида талаб, технологиялар қиймати ва сармоянинг қопланишини ҳисоб-китоб қилиш зарур. Ўзбекистон учун бу янги билим ва кўникмаларни эгаллаш ҳамда хомашёни янада чуқур қайта ишлашга, ҳамкорлар учун эса умумий ишлаб чиқариш занжирларида иқтисодий жиҳатдан асосланган иштирокка олиб келиши лозим.

– Ишбилармонлик алоқалари кенгайиб бораётган бир пайтда Ўзбекистон Президенти нима учун тижорат ишлари бўйича ўзаро ҳуқуқий ёрдам тўғрисидаги шартномани таклиф қилди? У манфаатларини ҳимоя қилиши лозим бўлган тадбиркорлик субъектлари кўлами қанчалик катта?

– Ўзбекистон Миллий статистика қўмитаси маълумотларига кўра, 2026 йил 1 январь ҳолатига мамлакатимизда Туркия капитали иштирокида 2137 та, Қозоғистон капитали иштирокида эса 1212 та корхона фаолият юритган. ТДТнинг шу икки давлати ҳиссасига жами 3349 та корхона тўғри келган. Бу рақамлар ортида етказиб бериш шартномалари, кредитлар, инвестиция мажбуриятлари ва мулкий муносабатлар турибди.

Алоқалар мураккаблашиб боргани сари ҳуқуқий ноаниқликнинг салбий оқибатлари ҳам кучаяди. Тадбиркор учун ҳамкор ёки унинг активлари хорижда жойлашган тақдирда ўз талаб қилиш ҳуқуқини қандай ҳимоя этиш, зарур ҳужжатларни олиш ва суд қарорининг ижросини таъминлашни билиш муҳим.

Таклиф этилаётган шартнома бундай тартиб-таомилларни янада аниқ ва олдиндан маълум қилиши, сўровларни рақамли шаклда алмашиш эса ваколатли органлар ўртасидаги ҳамкорлик муддатларини қисқартириши мумкин. Бу, айниқса, бир нечта мамлакатда юридик мутахассислар жамоасини сақлаш имконияти чекланган кичик ва ўрта бизнес учун катта аҳамиятга эга. Ишончли ҳуқуқий ҳимоя келгуси инвестицияларни рағбатлантириш ва трансчегаравий битимлар харажатларини камайтиришга хизмат қилиши мумкин.

– Ўрта йўлакнинг юкланиши ортиб бораётган шароитда таклиф этилган Туркий давлатлар логистика мажмуалари тармоғи қандай самара бериши мумкин? Нима учун қўшма бошқарув зарур?

– Ташувлар ҳажмининг ўсиши мувофиқлаштиришни иқтисодий заруратга айлантирмоқда. Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилотининг “Марказий Осиёда Транскаспий халқаро транспорт йўналишининг рақобатбардошлигини ошириш” маърузасига кўра, 2025 йилда Ўрта йўлак орқали юк ташиш ҳажми 4,7 миллион тоннадан ошган.

Маърузада инфратузилмавий ва ташкилий чекловлар сақланиб қолаётгани ҳам қайд этилган. Юк оқими кўпайгани сари жадвалларнинг ўзаро мувофиқлаштирилмагани, терминалларнинг ортиқча юкланиши ва ҳужжатларни такроран расмийлаштириш оқибатлари янада сезиларли бўлади. Бир участкадаги кечикиш бутун йўналиш фаолиятини издан чиқаради.

Тармоқни биргаликда бошқариш хизмат кўрсатиш стандартларини мувофиқлаштириш, юклар ҳақида маълумот алмашиш ва терминал қувватларини олдиндан банд қилишни таъминлаши мумкин. Бизнес учун натижа етказиб беришнинг умумий қиймати ва муддатларини олдиндан аниқ белгилаш имконияти билан ўлчанади.

Ўзбекистон логистика мажмуалари миллий корхоналарни ташқи бозорлар билан боғлаши ҳамда маҳсулотни сақлаш, қадоқлаш, саралаш ва унга ишлов бериш каби қўшимча хизматларни кўрсатишидан манфаатдор.

Бу ташувнинг турли босқичларида даромад олиш имконини беради. Бундай моделда Ўрта йўлак ва унга туташ йўналишлар нафақат транзит канали, балки ишлаб чиқариш қувватларини жойлаштириш ва ҳудудларни ривожлантириш учун ҳам асос бўлиб хизмат қилади.

– Туркий туризм альянсини тузиш таклифи қандай сайёҳлик салоҳиятига таянади? Ўзбекистон ва ТДТнинг бошқа мамлакатлари ўртасидаги ўзаро сафарлар кўлами қанчалик катта?

– Саммитда Президент 2025 йилда туркий давлатлар 100 миллиондан ортиқ хорижий сайёҳни қабул қилганини таъкидлади. Ўзбекистонда ҳам жадал ўсиш кузатилмоқда. Ўзбекистон Миллий статистика қўмитасининг 2025 йилги маълумотларига кўра, туристик мақсадларда ташриф буюрган хорижий фуқаролар сони 11,7 миллионга етиб, бир йилда 46,8 фоизга ошган.

Қирғизистондан 3,3 миллион, Қозоғистондан 2,7 миллион, Туркиядан эса 174,9 минг киши келган. Биргина шу уч мамлакат ҳиссасига қарийб 6,2 миллион ташриф тўғри келган. Ўз навбатида, Ўзбекистон фуқаролари Қирғизистонга 3,3 миллион, Қозоғистонга 1,3 миллион ва Туркияга 268,9 минг туристик сафарни амалга оширган.

Ушбу оқимлар ҳамкорлик учун салмоқли асос яратади. Бироқ туристик мақсадлар бўйича статистика қариндошларни йўқлаш ва бошқа турдаги сафарларни ҳам қамраб олишини ҳисобга олиш лозим. Альянснинг вазифаси бир нечта мамлакатни боғловчи комплекс сайёҳлик йўналишларига талабни ошириш ва уларни ташқи бозорларда биргаликда тарғиб қилишдан иборат.

Таклиф этилган ўзаро сафарлар тўғрисидаги битим ва ID-карталардан фойдаланишнинг кенгайтирилиши саёҳатларни ташкил этишни енгиллаштириши мумкин. Ўзбекистон учун бу меҳмонларнинг мамлакатда бўлиш муддатини узайтириш, меҳмонхоналар, гидлар хизматлари, ҳунармандчилик буюмлари ва миллий таомларга талабни ошириш имкониятидир. Ташрифлар сонининг ўсиши ҳудудлардаги бизнесга кўпроқ даромад келтириши муҳим.

– Ўзбекистон Президенти туркий давлатлар ёшлари учун ҳар йили 200 та таълим гранти ажратишга тайёрлигини билдирди. Ушбу ташаббус мавжуд қандай асосларга таянади?

Таълим соҳасидаги ҳамкорлик аллақачон аниқ амалий мазмун касб этган. Собиқ Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги маълумотларига кўра, 2025/2026 ўқув йилида Ўзбекистоннинг тўртта олий таълим муассасаси Туркиянинг иккита университети билан ҳамкорликда бакалавриатнинг олтита дастурини амалга оширмоқда. Улар доирасида 718 нафар талаба таҳсил олмоқда.

Сўнгги беш йилда қарийб 300 нафар ўқитувчи ва олим ўзаро алмашинувларда иштирок этган. TUBITAK билан қўшма илмий тадқиқотлар танловларига келиб тушган 400 дан ортиқ аризадан 53 та лойиҳа молиялаштиришга тавсия этилган. “Янги Ўзбекистон” дастури доирасида таклиф этилган ҳар йилги 200 та грант ушбу ишларни туркий давлатлар ёшларини қамраб олган ҳолда кенгайтиришга қаратилган.

Эндиликда мутахассислар тайёрлашни саноат ва технологик ривожланиш вазифалари билан янада узвий боғлаш муҳим. Грантлар қўшма лойиҳалар учун зарур бўлган муҳандислар, тадқиқотчилар ва логистика мутахассисларини тайёрлашга хизмат қилиши мумкин. Корхоналарда амалиёт ўташ ва компанияларнинг тадқиқот вазифаларини белгилашда иштирок этиши битирувчиларга ўз билимларини ишлаб чиқаришда қўллашга ёрдам беради.

Шу билан бирга, алмашинувларнинг аҳамияти муайян диплом олиш билангина чекланмайди. Улар ҳамкорларнинг тили ва ишбилармонлик маданиятини биладиган мутахассислар муҳитини шакллантиради. Бундай алоқалар кейинчалик университетлар ва корхоналар ўртасидаги ҳамкорликни осонлаштиради ҳамда узоқ муддатли кооперация учун кадрлар асосини яратади.

– Анқарада 2027 йилни Табиатни муҳофаза қилиш йили деб эълон қилиш ташаббуси қўллаб-қувватланди ва умумтуркий сўзлар луғатини яратиш таклиф этилди. Экологик ва гуманитар ҳамкорликни қандай қилиб амалий мазмун билан бойитиш мумкин?

– Ўзбекистон ҳамкорларга экология соҳасида тўплаган тажрибасини таклиф этиши мумкин. Ўзбекистон Президенти матбуот хизматининг 2026 йил 6 июлдаги маълумотига кўра, Орол денгизининг қуриган тубида 2 миллион гектардан ортиқ майдонда янги ўрмонзорлар барпо этилган. Мамлакатнинг кўкаламзорлик даражаси 2020 йилдаги 8 фоиздан 2025 йилда 14,3 фоизга етган.

Бундай кўлам ерларни тиклаш, қурғоқчиликка чидамли ўсимликларни етиштириш ва барпо этилган ўрмонзорларни мониторинг қилишнинг аниқ технологияларини муҳокама этиш имконини беради. Табиатни муҳофаза қилиш йили қўшма тажриба майдонларини ташкил этиш, илмий маълумотлар алмашиш ва иқлим ўзгаришига мослашиш бўйича мутахассислар тайёрлаш учун асос бўлиши мумкин.

Гуманитар соҳадаги ҳамкорлик ҳам мавжуд алоқаларга таяниши мумкин. Масалан, собиқ Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги мамлакатимизда 5 мингдан ортиқ талаба турк тилини иккинчи хорижий тил сифатида танлаганини қайд этган. Умумтуркий сўзлар луғати ушбу аудитория, ўқитувчилар ва таржимонлар учун фойдали восита бўлиши мумкин.

Электрон версия, сўзларнинг қўлланишига оид мисоллар ва фойдаланиш учун қулай ўқув материаллари унинг амалий самарасини оширади. Бунда илмий вазифа сўзларнинг умумий илдизлари ва маъноларидаги фарқларни аниқ акс эттиришдан иборат. Шу тариқа, меросни асраш кундалик мулоқот ва таълим алмашинувларини енгиллаштириш билан уйғунлашади.

– Анқара саммити якунларини умуман қандай баҳолайсиз? Ўзбекистон таклиф этган механизмлар самарадорлигини қайси асосий мезон орқали баҳолаш мумкин?

– Саммит якунлари бўйича қабул қилинган Анқара декларацияси келгуси ҳамкорликнинг умумий йўналишларини белгилаб берди. Ташаббусларни амалга ошириш учун аллақачон салмоқли инвестиция асоси мавжуд. 2026 йилда ТДТ давлатлари, жумладан, Туркманистон ва Венгрия ҳамкорлари иштирокида умумий қиймати 17,24 миллиард долларлик 280 та лойиҳа бўйича ишлар олиб борилмоқда. Январь–август ойларида 3,84 миллиард доллар ўзлаштирилган. Шу боис, таклиф этилган механизмлар, аввало, аниқ лойиҳаларни тайёрлаш ва амалга оширишни қўллаб-қувватлаш воситаси сифатида муҳимдир.

Корхоналар ва фуқаролар учун ҳамкорлик шароитларининг ўзгариши асосий мезон бўлади. Саноатда бу ишлаб чиқариш қувватларини ишга тушириш ва технологияларни ўзлаштириш, транспортда харажатларни камайтириш ва етказиб бериш ишончлилигини таъминлаш, ҳуқуқий соҳада эса тижорат манфаатларини ҳимоя қилиш имкониятларининг кенгайишида намоён бўлади.

Таълим ва туризм ташаббуслари инсонлар имкониятларини ҳамда бизнес даромадларини ошириши лозим. Анқарада илгари сурилган таклифларни рўёбга чиқариш лойиҳалар параметрлари ва молиялаштириш манбаларини келишиб олишни тақозо этади. Уларнинг умумий мантиғи сармоя киритиш, ишлаб чиқариш ва савдо қилиш учун янада ишончли шароит яратадиган институтларни шакллантиришдан иборат. Айнан шундай амалий натижалар ТДТ доирасидаги шериклик барқарорлигини мустаҳкамлайди.