АНҚАРА, 2 март. / “Дунё” АА/. 28 февралдан бери турк оммавий ахборот воситалари Эрондаги воқеаларни фаол муҳокама қилмоқда, зарбалар, жавоб ҳаракатлари ва томонларнинг баёнотлари ҳақидаги янгиликларни Анқаранинг хавф-хатарлари ва позициясига оид маҳаллий кун тартиби билан бирлаштирмоқда, деб хабар бермоқда “Дунё” АА мухбири.

Инқирознинг дастлабки соатларида барча таҳририятлар, сиёсий позициясидан қатъий назар, маълумотларни учта асосий мавзу атрофида жойлаштиради: кескинликни зудлик билан камайтириш ва дипломатияга қайтиш зарурати, Туркиянинг можароларда иштирок этмаётганини таъкидлаш ва унинг “зарбаларни қўллаб-қувватлаши” ҳақидаги миш-мишларни рад этиш ҳамда фуқаролар, авиация ва чегаралардаги барқарорлик учун оқибатларни бошқариш. Шундай қилиб, кўплаб материаллар нафақат ҳарбий ҳаракатларга, балки уларнинг Туркияга ва унинг халқаро мавқеига таъсирига (минтақа, туркий дунё, ислом дунёси, Ғарб билан ўзаро алоқалар) қаратилган.

“TRT Haber” ва “Anadolu” каби давлат оммавий ахборот воситаларида ҳарбий ҳаракатлар “назоратсиз кенгайиш” хавфини оширади ва ҳар икки томон ҳам ҳужумларни тўхтатиб, сиёсий музокараларга қайтиши керак, деган фикр устунлик қилмоқда.

Бу Туркия Ташқи ишлар вазирлиги материалларида акс этган бўлиб, уларда Эронга берилган зарбалар, бошқа мамлакатлардаги жавоб ҳаракатлари ва можаронинг кенгайиш хавфи ортиб бораётгани ўртасидаги боғлиқликка урғу берилган, шу нуқтаи назардан “эскалацияни тўхтатиш” зарурий қадам сифатида янграйди.

“TRT Haber” айни пайтда реал вақт режимида воқеаларни, жумладан, Эроннинг жавоб зарбалари ва халқаро муносабат ҳақидаги маълумотларни кузатиб бормоқда. Бу ривожланаётган инқироз шароитида аудиториянинг қизиқишини сақлаб қолишга ёрдам беради.

Шу билан бирга, давлат оммавий ахборот воситалари якуний ғолиблар ёки мағлублар ҳақидаги спекуляцияларга берилмасликка ҳаракат қилиб, “минтақа барқарорлиги”, “халқаро ҳуқуқ” ва “дипломатик қарор”га эътибор қаратмоқда.

Иккинчи муҳим жиҳат – ахборот хавфсизлиги ва Туркияга қўйилган айбловларни рад этиш. Бу борада Президент Администрацияси Коммуникациялар дирекцияси ҳузуридаги Дезинформацияга қарши курашиш маркази (DMM) асосий роль ўйнайди. Кун тартибида камида иккита барқарор сюжет пайдо бўлди: Анқара гўёки зарбаларни қўллаб-қувватлагани ёки операция учун ўз ҳудуди ва ҳаво ҳудудини тақдим этгани ҳақидаги миш-мишларни рад этиш, шунингдек, инқироз шароитида Эрон чегарасидан “ноқонуний ўтиш” ҳақидаги баёнотларни рад этиш.

Учинчи блок – хавфларни бошқариш бўлиб, Туркияда кўпчилик буни ҳарбий янгиликларга нисбатан “амалий жиҳатдан муҳимроқ” деб ҳисоблайди. Энг кўзга ташланадигани авиация ва ҳаво бўшлиғи масаласидир. Минтақавий ҳаво йўлакларининг ёпилиши фонида турк оммавий ахборот воситалари йўналишлар қайта тақсимланаётгани, шунингдек, Туркия осмони муҳим транзит йўлагига айланаётгани ҳақида хабар бермоқда. Бу ҳаво ҳаракатини бошқариш тизимига юкламанинг ортиб бораётгани, жадваллар ва чекловлардаги ўзгаришлар ҳақидаги нашрлар билан бирга кузатилмоқда.

Ушбу блокнинг расмий қисми эскалация шароитида хавфсизлик чораси сифатида қараладиган маълум бир санагача баъзи йўналишларга парвозларни вақтинча тўхтатиш тўғрисидаги хабарлар орқали ифодаланади. Бу Туркиянинг “технократик” ёндашувини – сиёсий декларацияларга эмас, балки транспорт соҳасидаги бошқарув қарорларига урғу беришини таъкидлайди.

Консуллик-гуманитар жиҳат ҳам мавжуд. Туркия оммавий ахборот воситалари Туркия элчихонаси, расмий тузилмаларнинг Эрондаги фуқароларга мурожаатларини фаол равишда эфирга узатмоқда: хавфсиз жойларда қолиш, ҳарбий объектларга яқинлашмаслик ва иложи бўлса, сафарларни кечиктириш тавсия этилади.

Шу фонда мухолифат таҳририятлари Анқара инқирозни қандай баҳолаётгани ва унинг устувор йўналишлари ҳақида ўз талқинларини қўшмоқда. Уларда Туркиянинг “учта устувор йўналиши” тилга олинган: кескинликни юмшатиш, хавфсизлик ва дипломатик ҳамроҳлик. Шунингдек, мамлакатнинг иштироки ҳақидаги шубҳаларни олиб ташлашга қаратилган мақолалар ҳам эълон қилинмоқда (масалан, зарбаларнинг асосий режаларида турк базалари йўқлиги ҳақидаги маълумотлар). Ушбу нашрлар икки томонлама вазифани бажаради: улар ташқи сиёсат йўналишини янада тушунарли тилда талқин қилади ва аудиториянинг Туркиянинг эҳтимолий иштироки ҳақидаги ички саволларига жавоб беради.

Шу нуқтаи назардан, 28 февраль куни Аданада полиция ҳудудида жойлашган Инжирлик авиабазаси яқинида онлайн трансляция олиб бораётган уч кишини, жумладан, америкалик ҳарбий хизматчиларни қўлга олгани қўшимча аҳамият касб этади. Эътиборлиси, қўлга олинганларнинг икки нафари мустақил журналист бўлиб чиқди. АҚШнинг ҳарбий иштироки билан боғлиқ объектларга эътибор кучайганининг ўзи Туркиянинг эҳтимолий иштироки мавзусининг сезгирлигини оширади ва оммавий ахборот воситаларининг нима учун бундай фаол тушунтирувчи ва рад этувчи материалларни эфирга узатишини тушунтиради.

Айниқса, “Habertürk” каби йирик мультимедиа таҳририятларида яққол кўзга ташланадиган эксперт-таҳлилий жиҳатни алоҳида таъкидлаш лозим. Бу ерда воқеалар нафақат хроника, балки сценарий таҳлили шаклида кўриб чиқилади, унда операциянинг мақсадлари, Эрон сиёсий-ҳарбий тизимининг барқарорлиги, шунингдек, жавоб ҳаракатлари имкониятлари муҳокама қилинади. “Habertürk” “мақсад – режимни ўзгартиришми?”, “режим барқарор бўладими?” каби саволларга эътибор қаратади ва чуқурроқ таҳлил қилиш учун экспертларни таклиф қилади.

Шундай қилиб, оммавий ахборот воситалари манзараси “узоқ бошқариладиган инқироз” талқинлари билан тўлдирилади. Бу эса зиддиятларнинг такрорий тўлқинлари ва ассиметрик жавобларни ўз ичига олиши мумкин, бу эса инқирознинг давомийлиги бўйича кутилмаларни шакллантиради.

Умуман олганда, асосий мавзулар бўйича турк оммавий ахборот воситаларининг фикрлари бир хил. Давлат ва расмий яқин оммавий ахборот воситалари асосий янгиликлар мазмунини таъминлаш учун “дипломатия ва деэскалация”га эътибор қаратади. Мустақил ва мухолифат оммавий ахборот воситалари “ички шаффофлик” элементини қўшади ва расмий раддияларни кенг ретрансляция қилиш билан бирга иштирок этишнинг мумкин бўлган хавфларини муҳокама қилади. Асосий телеканаллар ва йирик таҳририятлар, айниқса, нозик мавзулар бўйича таҳлилий материаллар ва экспертлар фикрлари улушини оширмоқда.