ПЕКИН, 6 июль. /“Дунё” АА/. 2–­4 июль кунлари Ўзбекистон Президенти ҳузуридаги Стратегик ва минтақалараро тадқиқотлар институти (СМТИ) директорининг биринчи ўринбосари Акрамжон Неъматов бошчилигидаги делегация Пекинда бўлиб ўтган XIV Жаҳон тинчлик форумида иштирок этди, деб хабар бермоқда “Дунё” АА мухбири.

Хитой Ташқи ишлар вазирлиги кўмагида Синхуа университети томонидан ташкил этилган форумда дунёнинг 60 мамлакатидан 400 нафардан ортиқ делегат, жумладан АҚШ, Россия, Европа, Осиё, Лотин Америкаси, Африка ва Яқин Шарқнинг сиёсий, дипломатик ҳамда академик доиралари вакиллари қатнашди.

Форумнинг очилиш маросимида Хитой Халқ Республикаси Раиси ўринбосари Хан Чжен сўзга чиқди. У Пекиннинг янги халқаро хавфсизлик меъморчилигини шакллантиришга доир асосий ёндашувларини баён этар экан, геосиёсий беқарорлик кучайиб бораётган бугунги шароитда кўп томонлама ҳамкорликнинг муҳим аҳамиятини алоҳида таъкидлади.

ШҲТ доирасидаги ҳамкорлик истиқболларига бағишланган сессияда Акрамжон Неъматов Ўзбекистоннинг Ташкилотни янада ривожлантириш борасидаги ёндашувларини тақдим этди. У Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёевнинг “Ўзбекистон учун ШҲТ шунчаки ташқи сиёсий майдон эмас, балки хавфсизликни таъминлаш, барқарор ривожланиш ва ўзаро манфаатли ҳамкорликни илгари суришнинг муҳим воситасидир”, деган фикрини келтирди.

Акрамжон Неъматовнинг таъкидлашича, жаҳон тизимидаги чуқур ўзгаришлар шароитида минтақавий ҳамкорлик механизмларининг аҳамияти тобора ортиб бормоқда. “Глобал бошқарув институтлари тизимли муаммоларга дуч келаётган, янги таҳдидларга тезкор ва самарали жавоб бера олмаётган бугунги шароитда минтақавий ҳамкорлик форматларининг ўрни тобора кучаймоқда. Шу боис ШҲТнинг бугунги кундаги аҳамияти объектив равишда ортиб бормоқда”, – деди у.

Эксперт қайд этганидек, ШҲТ ўзининг ноёб хусусиятини сақлаб қолмоқда. “Шанхай ҳамкорлик ташкилоти ҳарбий блок эмас ва у ҳеч қачон мавжуд халқаро институтларга муқобил тузилма сифатида ташкил этилмаган. Унинг ўзига хослиги айнан шунда. Ташкилот турли сиёсий тизим ва манфаатларга эга давлатларни бирлаштирган ҳолда, умумий ёндашувларни ишлаб чиқиш салоҳиятини сақлаб қолмоқда. Тобора парчаланиб бораётган дунёда мулоқотни давом эттириш қобилияти мустақил стратегик ресурсга айланмоқда”, – деди у.

Нутқ давомида замонавий таҳдидларнинг ўзгариб бораётган хусусиятига алоҳида эътибор қаратилди. Акрамжон Неъматовнинг айтишича, бугунги кунда хавфсизлик ва тараққиётни бир-биридан алоҳида кўриб чиқишнинг имкони йўқ. “Барқарор иқтисодиётсиз хавфсизликни таъминлаб бўлмайди. Хавфсизликсиз эса барқарор ривожланишга эришиш мумкин эмас”, – деди эксперт.

Шу боис, Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёев ШҲТ доирасида ўзаро боғлиқлик ва барқарорлик тамойилларига асосланган янги иқтисодий шериклик моделини шакллантириш ташаббусини изчил илгари суриб келмоқда.

Бунда гап минтақани ёпиқликка олиб бориш ҳақида эмас, балки саноат кооперациясини ривожлантириш, транспорт ва рақамли ўзаро боғлиқликни мустаҳкамлаш, савдо алоқаларини кенгайтириш ҳамда барқарор ишлаб чиқариш занжирларини шакллантириш орқали унинг ташқи иқтисодий хатарларга биргаликда бардош бериш салоҳиятини кучайтириш ҳақида бормоқда. СМТИ вакили таъкидлаганидек, иқтисодий ўзаро боғлиқлик нафақат иқтисодий ўсиш манбаи, балки жамоавий хавфсизликнинг муҳим омилидир.

Экспертнинг фикрича, ШҲТнинг бундан кейинги тараққиёти хавфсизлик, иқтисодий интеграция, транспорт жиҳатидан ўзаро боғлиқлик ҳамда технологик ривожланиш масалалари Ташкилот маконида барқарорлик ва изчилликни таъминлашга қаратилган ягона стратегиянинг ўзаро уйғун ва бир-бирини тўлдирувчи таркибий қисмлари сифатида қараладиган янги кун тартибига таяниши лозим.

Шунингдек, Ташкилот доирасида ўзаро ишонч муҳитини сақлаб қолиш зарурлиги алоҳида қайд этилди. Акрамжон Неъматов халқаро майдондаги кескинлик кучайиб бораётган бир шароитда ташқи қарама-қаршиликларнинг Ташкилот ичига кўчиб ўтишига йўл қўймаслик муҳимлигини таъкидлади. Шу боис мулоқот маданияти нафақат қадрият, балки ШҲТнинг барқарор ривожланишининг муҳим шартига айланмоқда.

Акрамжон Неъматов фикрича, давлатлар ўртасидаги айрим келишмовчиликлар табиий ҳол. Шу сабабли, улар умумий кун тартибига салбий таъсир кўрсатмаслиги учун мулоқот, маслаҳатлашувлар ва ишончни мустаҳкамлаш механизмларини изчил ривожлантириш зарур.

У Ўзбекистоннинг ШҲТни янада ривожлантиришга доир ёндашувларини баён этар экан, мамлакатимиз Ташкилотнинг очиқ ва блоклардан холи хусусиятини сақлаб қолиш, шунингдек, яхши қўшничилик тамойилларини мустаҳкамлашни изчил қўллаб-қувватлашини алоҳида қайд этди.

Нутқнинг асосий ғояси Марказий Осиё ШҲТнинг стратегик ўзаги бўлиб қолиши зарурлиги ҳақидаги фикр бўлди. Акрамжон Неъматов маълум қилганидек, бу қоида 2025 йилда Пекинда бўлиб ўтган саммит якунида қабул қилинган Тяньцзин декларациясида ўз аксини топган. Энг муҳими, у Евроосиё маконидаги ҳамкорликнинг объектив таркибий воқелигини ифодалайди.

Унинг сўзларига кўра, айнан Марказий Осиё ШҲТнинг ички ўзаро боғлиқлигини таъминлайди. Географик жойлашув, иқтисодий алоқалар ва хавфсизлик нуқтайи назаридан қарайдиган бўлса, ШҲТнинг ички яхлитлиги ва ўзаро боғлиқлигини айнан Марказий Осиё таъминлаётгани яққол намоён бўлади.

Шу нуқтайи назардан эксперт Марказий Осиё Шарқий ва Жанубий Осиё, Россия ҳамда Яқин Шарқни боғловчи асосий транспорт йўналишлари кесишган Евроосиёнинг муҳим транзит маркази эканини қайд этди. Бундан ташқари, айнан шу ҳудудда “Шанхай руҳи” тамойиллари энг изчил ҳаётга татбиқ этилмоқда, минтақа давлатлари эса ўзаро ишончни мустаҳкамлаш босқичидан йирик инфратузилмавий лойиҳаларни биргаликда амалга ошириш босқичига ўтмоқда.

СМТИ вакили бунга мисол тариқасида Хитой–Қирғизистон–Ўзбекистон темир йўли лойиҳасини келтириб, бу шунчаки транспорт йўлаги эмас, балки минтақавий ўзаро боғлиқлик архитектурасини тубдан ўзгартириш салоҳиятига эга стратегик коридордир, дея таъкидлади.

Шунингдек, у 2022 йилда Самарқанд шаҳрида ўтказилган ШҲТ саммити ҳақиқий бурилиш нуқтаси бўлганини эслатиб, унинг якунлари бўйича ШҲТнинг янги иқтисодий меъморчилигининг стратегик ва концептуал асослари яратилганини таъкидлади.

Бундан ташқари, айнан Марказий Осиёда Ташкилот хавфсизлик тизимининг муҳим бўғинлари – Тошкент шаҳридаги Минтақавий аксилтеррор тузилмаси, Душанбе ва Бишкек шаҳарларида ташкил этилган янги марказлар фаолият юритмоқда. Аслида, бугунги кунда Марказий Осиё бутун ШҲТ учун тизимли барқарорлаштирувчи омил вазифасини бажармоқда.

Акрамжон Неъматов Афғонистон масаласига ҳам алоҳида эътибор қаратди. У ШҲТнинг глобал бошқарув тизимида масъулиятли субъект сифатида фаолият юритиш салоҳияти, аввало, унинг ўз маконида барқарорликни қай даражада самарали таъминлай олишига бевосита боғлиқ эканини таъкидлади.

Унинг қайд этишича, Афғонистон минтақавий хавфсизликнинг муҳим бўғини ҳисобланади. Ушбу мамлакатдаги беқарорлик терроризм ва гиёҳвандлик воситаларининг ноқонуний айланишидан тортиб транспорт жиҳатидан ўзаро боғлиқлик ҳамда иқтисодий интеграциягача бўлган кенг Евроосиё маконидаги жараёнларга бевосита таъсир кўрсатади.

Шу муносабат билан СМТИ директорининг биринчи ўринбосари муҳокамалардан амалий ҳаракатларга ўтиш зарурлигини таъкидлади.

“Афғонистон масаласига эътиборни сақлаб қолишнинг ўзи етарли эмас. Энди амалий ҳамкорлик механизмларини ишга тушириш вақти келди. Шу нуқтайи назардан, “ШҲТ–Афғонистон” Алоқа гуруҳи фаолиятини қайта тиклаш долзарб аҳамият касб этади. Шу билан бирга, Афғонистоннинг амалдаги ҳокимияти билан мулоқотни ривожлантириш ҳамда мамлакат иқтисодиётини тиклашга қаратилган саъй-ҳаракатларни қўллаб-қувватлаш муҳимдир. Зеро, Афғонистон иқтисодиёти тикланмас экан, минтақада узоқ муддатли барқарорликни таъминлаш ҳақида сўз юритиш қийин”, – деди Акрамжон Неъматов.

Форум доирасида СМТИ делегацияси Хитойнинг етакчи таҳлил марказлари ва олий таълим муассасалари раҳбарлари билан қатор учрашувлар ўтказди. Жумладан, Хитой Ижтимоий фанлар академияси Россия, Шарқий Европа ва Марказий Осиё институти директори Сун Чжуанчжи, Хитой Халқаро тадқиқотлар академияси Евроосиё тадқиқотлари институти директори Дин Сяосин, Бутунжаҳон синология маркази раҳбари Сюй Баофэн ҳамда Синхуа университети Халқаро муносабатлар институти директори, профессор Янь Сюэтун билан музокаралар бўлиб ўтди.

Мулоқотлар чоғида хитойлик экспертлар Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёевнинг оқилона ва узоқни кўзлаган сиёсати туфайли Ўзбекистон–Хитой муносабатлари барча жабҳада ҳар томонлама стратегик шериклик даражасига кўтарилганини билдирди.

Шунингдек, Ўзбекистон етакчисининг Марказий Осиёда яхши қўшничилик муносабатларини мустаҳкамлаш, минтақавий интеграцияни илгари суриш ҳамда “Янги Марказий Осиё” концепциясини шакллантиришдаги алоҳида ўрни юксак баҳоланди. Натижада, бугунги кунда минтақа Хитойда янги имкониятлар макони ва Евроосиё ҳамкорлигининг муҳим марказларидан бири сифатида эътироф этилмоқда.

Шу билан бирга, ҳамкорликнинг юқори технологиялар йўналишини ривожлантиришга алоҳида эътибор қаратилиши қайд этилди. Хусусан, Хитой томони Ўзбекистон билан рақамли иқтисодиёт, сунъий интеллект, инновациялар ҳамда экспертлар ўртасидаги ҳамкорлик соҳаларида алоқаларни янада кенгайтиришга тайёр эканини билдирди.