ТОШКЕНТ, 16 апрель. /“Дунё” АА/. Остонада Оролни қутқариш халқаро жамғармаси (ОҚХЖ) саммити арафасида Марказий Осиё халқаро институтида (МОХИ) “Иқлим ўзгариши шароитида Марказий Осиёда сув хавфсизлигини таъминлаш” мавзусида давра суҳбати бўлиб ўтди, деб хабар бермоқда “Дунё” АА мухбири.

Тадбир МОХИ томонидан Халқаро сув ресурсларини бошқариш институтининг Марказий Осиёдаги минтақавий ваколатхонаси (IWMI) билан ҳамкорликда ташкил этилди.

Унда Марказий Осиё мамлакатларининг етакчи таҳлилий ва илмий-тадқиқот марказлари, тегишли халқаро ташкилотлар, жумладан, Давлатлараро сув хўжалигини мувофиқлаштириш комиссиясининг Илмий-ахборот маркази мутахассислари, дипломатик корпус вакиллари, шунингдек, Афғонистонлик экспертлар иштирок этдилар.

Давра суҳбати иштирокчилари Марказий Осиёда сув хавфсизлиги, ОҚХЖ доирасидаги минтақавий ҳамкорликнинг устувор йўналишлари, шунингдек, Афғонистонни минтақавий сув мулоқотига жалб қилиш билан боғлиқ масалаларни муҳокама қилдилар.

МОХИ директори Жавлон Вахабов тадбирни очиб, Марказий Осиё иқлим ўзгариши оқибатларига нисбатан дунёдаги энг таъсирчан ҳудудларидан бири эканлигини, бу ерда иқлим ўзгариши сайёрадаги ўртача кўрсаткичдан тезроқ содир бўлаётганлигини таъкидлади. Натижада, музликларнинг эриши ва табиий офатлар, шунингдек, жадал демографик ўсиш, урбанизация ва саноатлаштириш жараёнлари билан боғлиқ техноген омиллар туфайли минтақадаги сув-экологик вазиятнинг ёмонлашуви оқибатлари алоҳида ташвиш уйғотмоқда.

Шу нуқтаи назардан, институт раҳбари таъкидлаганидек, ўзини Орол денгизи ҳавзасидаги экологик ва сув муаммоларини ҳал қилиш бўйича келишилган ёндашувлар ишлаб чиқилаётган, қарорлар қабул қилинаётган ва қўшма дастурлар амалга оширилаётган минтақавий механизм сифатида ўттиз йилдан ортиқ вақт давомида фаолият юритаётган ОҚХЖ минтақада муҳим роль ўйнайди.

Юзага келаётган шароитда минтақа мамлакатлари шунингдек, сувдан фойдаланиш ҳуқуқига эга бўлган ва бу ресурсга ижтимоий-иқтисодий ривожланишнинг муҳим элементи сифатида қарайдиган Афғонистоннинг саъй-ҳаракатларини бирлаштириш ва биргаликда ҳаракат қилиш муҳим ўрин тутиши таъкидланди.

IWMIнинг Марказий Осиёдаги минтақавий вакили Барбара Януш-Павлетта минтақада сувни бошқариш соҳасидаги амалдаги минтақавий саъй-ҳаракатларнинг марказида тармоқлараро ёндашув қолиши кераклигини таъкидлади. Унинг сўзларига кўра, ОҚХЖ раислигининг Ўзбекистонга ўтиши ўзаро алоқаларни янада мустаҳкамлаш ва мавжуд механизмларни такомиллаштириш учун муҳим имкониятлар яратади.

“ОҚХЖнинг бу саъй-ҳаракатлардаги марказий ролига қарамай, ҳамкорликни мавжуд форматлардан ташқарига кенгайтириш, жумладан, кенгроқ ҳамкорлик тармоқларини ривожлантириш, самарали бозор механизмларини жорий этиш, шунингдек, қўшни мамлакатлар ва атроф-муҳитга зарар етказмаган ҳолда замонавий, адолатли ва барқарор ичимлик сувидан фойдаланишни таъминлаш орқали кенгайтириш зарурати яққол сезилмоқда”, - деб таъкидлади эксперт.

Қозоғистон элчиси Бейбут Атамқулов Марказий Осиёда сифат жиҳатидан янги даражадаги ишонч шаклланганлигини, бу кенг кўламли ташаббусларни, жумладан сув хавфсизлиги соҳасидаги ташаббусларни амалга ошириш учун замин яратаётганлигини таъкидлади. Дипломатнинг таъкидлашича, Марказий Осиё мамлакатлари сув хўжалиги идораларининг мувофиқлаштирилган иши иқлим ўзгариши шароитида сув соҳасидаги муаммоларни ҳал қилиш учун шароитларни таъминламоқда.

“Бизда энг муҳими - бир-биримизни тинглашга ва биргаликда олдинга интилишга тайёрлик мавжуд. Демак, минтақавий даражадаги ечимларга эришиш учун барча шарт-шароитлар мавжуд”, - деди элчи.

Қозоғистон Стратегик тадқиқотлар институти директори Жандос Шаймарданов 2050 йилга бориб глобал сувга бўлган талаб 20-25 фоизга ошиши мумкинлигини, Марказий Осиёда эса бу муаммо аҳоли сонининг ўсиши, иқлим ўзгариши ва трансчегаравий сув тизимларига босимнинг кучайиши билан янада чуқурлашишини таъкидлади.

Ташқи муҳит қанчалик мураккаб бўлса, стратегик ҳамкорлик, башорат қилиш ва бир-бирингиз олдидаги масъулиятнинг қадри шунчалик юқори бўлади. Ишончим комилки, Марказий Осиё сув кун тартибини заифлик манбаидан ҳамкорлик ва биргаликдаги ривожланиш маконига айлантириш учун барча зарур имкониятларга эга," - деди Жандос Шаймарданов.

Германия халқаро тараққиёт ҳамжамиятининг “Яшил Марказий Осиё” лойиҳаси раҳбари Каролина Милов сув ресурслари трансчегаравий хусусиятга эга эканлигидан келиб чиқиб, барча томонларни, жумладан Афғонистонни ҳам бирлаштирувчи инклюзив ёндашувни шакллантириш зарурлигини таъкидлади.

“Фақат одамлар чегараларни яратади, шунинг учун уларни мулоқот орқали енгиб ўтиш ва умумий сув ресурсларини ишонч асосида биргаликда бошқариш муҳим”, - деди эксперт.

Швейцариянинг Ўзбекистондаги элчиси Константин Оболенский Марказий Осиёнинг сув ресурсларини бошқариш соҳасидаги муаммолари иқлим ўзгариши оқибатлари туфайли тобора сезиларли даражада кучайиб бораётганлигини таъкидлади. Бу ишонч, билим алмашиш ва мувофиқлаштирилган ҳаракатларга асосланган минтақавий ҳамкорликни кучайтиришни талаб этади.

Европа Иттифоқининг Ўзбекистондаги элчиси Тойво Клаар минтақадаги иқлим таҳдидларига қарши курашиш масалаларида Европа Иттифоқининг лойиҳаларига эътибор қаратди. Европа Иттифоқининг Марказий Осиёда сув ресурслари, энергетика ва иқлим соҳаларида умумий қиймати 6 миллиард евродан ортиқ бўлган 100 дан ортиқ дастурларни қамраб олган "Team Europe" ташаббуси сув ресурсларини бошқаришни такомиллаштириш, экотизимларни тиклаш, барқарор инфратузилмани ривожлантириш ва минтақавий ҳамкорликни мустаҳкамлашга қаратилганлиги таъкидланди.

Афғонистон Ташқи ишлар вазирлиги ҳузуридаги Стратегик тадқиқотлар маркази директори Абдул Ҳай Қанит ўз нутқида трансчегаравий сув ҳамкорлиги ва Амударё ҳавзасидаги ресурсларни барқарор бошқариш масалаларига тўхталиб ўтди. Эксперт Афғонистон томонининг сув ресурсларини адолатли тақсимлашга содиқлигини, конструктив ҳамкорликка ва юзага келадиган барча масалаларни мулоқот орқали ҳал қилишга тайёрлигини билдирди.

“Амударё шунчаки географик макон эмас, балки минтақадаги миллионлаб одамлар учун умумий экотизим ва ҳаёт артериясидир. Бу асосий устуворликларга асосланган ўзаро ҳамкорликнинг умумий асосларини ишлаб чиқиш, маълумотлар алмашинуви ва қўшма мониторинг механизмларини мустаҳкамлаш, суғориш тизимларида сувдан фойдаланиш самарадорлигини ошириш, техник мулоқотни ривожлантириш, ҳавзанинг интеграциялашган бошқарувини жорий этиш, инфратузилма лойиҳаларини мувофиқлаштириш ва иқлим ўзгаришига мослашиш бўйича қўшма чора-тадбирларни талаб этади”, - деди Абдул Ҳай Канит.

Германия халқаро муносабатлар кенгашининг (DGAP) Иқлим тадқиқотлари ва халқаро муносабатлар маркази ходими Абдулла Фаҳимий Афғонистондаги инфратузилма лойиҳаларини ривожлантириш масалаларини ушбу мамлакат билан мулоқот ўрнатиш ва иқлим ўзгаришларининг салбий оқибатларига қарши курашиш учун қўшма ечимлар ишлаб чиқиш имконияти сифатида кўриб чиқиш лозимлигини таъкидлади.

Умуман олганда, муҳокама иштирокчилари иқлим ўзгариши шароитида сув хавфсизлиги масалалари минтақанинг барқарор ривожланиши учун муҳим аҳамият касб этишини ва давлатларнинг саъй-ҳаракатларини янада яқиндан мувофиқлаштиришни талаб қилишини таъкидладилар.

Экспертлар иқлим ва сув муаммолари кучайиб бораётганлиги ўзаро манфаатларни ҳисобга олиш, ишонч ва жамоавий масъулият асосида минтақавий ҳамкорликни янада мустаҳкамлаш, шунингдек, трансчегаравий сув ресурсларини бошқариш бўйича келишилган амалий чора-тадбирларни ишлаб чиқиш зарурлигини тақозо этаётганлиги тўғрисида якдил фикр билдирдилар.