БУДАПЕШТ, 28 январь. /“Дунё” АА/. Венгрия халқаро муносабатлар институти президенти маслаҳатчиси, Марказий Осиё бўйича эксперт Ласло Ваша “Дуё” АА мухбирига Ўзбекистон ва Туркия ўртасида ўрнатилган ўзаро ишонч ва дўстлик ришталари, уларнинг Евроосиё минтақасидаги ривожланаётган ҳамкорлик алоқалари хусусида фикр билдирди:

– Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Туркияга бўлажак расмий ташрифи икки дўст давлат ўртасидаги оддий дипломатик тадбир эмас. Бу стратегик аҳамиятга эга воқеа бўлиб, Евроосиё геосиёсатидаги кенг ўзгаришларни, Туркиянинг ўсиб бораётган дипломатик мавқеини ва Ўзбекистоннинг тобора ишончли, кўп векторли ташқи сиёсатини акс эттиради. Венгрия нуқтаи назаридан, ташриф Венгриянинг “Шарқ очилиши” сиёсати ва унинг Марказий Осиёдаги узоқ муддатли манфаатларига бевосита алоқадор бўлган туркий дунёдаги ҳамкорликнинг янги моделларини намойиш этиши билан диққатга сазовордир.

Ташриф икки томонлама – Анқара ва Тошкент ўртасидаги ўта сиёсий яқинликни таъминлайди. Икки Президентнинг шахсан ўзлари ўтказаётган Стратегик ҳамкорлик олий кенгашининг тўртинчи йиғилиши Ўзбекистон–Туркия муносабатлари рамзийликдан анча илгарилаб, тизимли, институционал шериклик соҳасига ўтганини тасдиқлайди. Сўнгги йилларда ҳамкорлик дастлаб стратегик шерикликка, кейин эса кенгайтирилган стратегик шерикликка кўтарилди. Бундай изчиллик ва сиёсий қўллаб-қувватлаш билан Евроосиёдаги кам сонли минтақавий муносабатлар эришган эволюция.

Геосиёсий нуқтаи назардан, ташриф Туркиянинг туркий дунёнинг марказий нуқтаси ва Марказий Осиё, Жанубий Кавказ ва Европа ўртасидаги асосий боғловчи бўғин сифатидаги ролини тасдиқлайди. Анқара ўзини минтақавий куч ва маданий қардошликни сиёсий ва иқтисодий ҳамкорликка айлантиришга қодир ташкилотчи сифатида муваффақиятли намоён бўлмоқда. Ўзбекистон Президент Мирзиёев раҳбарлигида ушбу тузилмадан фойдаланишда Марказий Осиёдаги энг фаол давлатлардан бирига айланди. Шу билан бирга, бирон бир ҳамкорга ҳаддан ташқари қарам бўлмасдан, мувозанатли ташқи сиёсатни олиб бормоқда.

Иқтисодий жиҳатдан Ўзбекистон–Туркия муносабатлари прагматик ва натижага йўналтирилган ҳолда ривожланишда давом этмоқда. Ўзаро товар айирбошлаш ҳажмининг 3 миллиард долларга яқинлашаётгани, имтиёзли савдо тўғрисидаги битим, Туркиянинг Ўзбекистон саноати ва инфратузилмасига инвестициялари ортаётгани, транспорт алоқалари жадал кенгайиб бораётгани ўзаро иқтисодий манфаатларга асосланган шерикликдан далолат беради. Икки давлат ўртасидаги деярли 100 та ҳафталик рейслар шунчаки логистика тафсилоти эмас, балки ҳозирда ушбу муносабатларни тавсифловчи иқтисодий, инсоний ва институционал алоқаларнинг зичлигини акс эттиради.

Венгрия учун бу воқеалар ташқи ёки мавҳум эмас. Венгриянинг Туркий давлатлар ташкилоти (ТДТ)даги кузатувчи мақоми ва кўп йиллик Шарқий очилиш сиёсатига содиқлиги мамлакатни Европа Иттифоқи доирасида ўзига хос мавқега қўяди. Европа Иттифоқининг кўплаб давлатларидан фарқли ўлароқ, Венгрия Марказий Осиё ва туркий дунёдаги шериклари, жумладан, Туркия ва Ўзбекистон билан тўғридан-тўғри, ишончга асосланган муносабатларни ўрнатишга сиёсий сармоя киритди.

Ўзбекистон–Туркия алоқаларининг мустаҳкамланиши Венгрия учун бир неча соҳаларда аниқ имкониятлар яратади. Биринчидан, ҳамкорликнинг уч томонлама форматлари, айниқса, инфратузилма, логистика ва энергетика соҳаларида янги суръат касб этиши мумкин. Марказий Осиёнинг Шарқ-Ғарб алоқаларидаги ўсиб бораётган роли, айниқса, глобал ноаниқлик шароитида савдо йўллари ва таъминот занжирларини диверсификация қилишда Венгрия манфаатларига жуда мос келади.

Иккинчидан, Венгрия ишончли воситачилик каналлари орқали Европа Иттифоқи ва Марказий Осиё ўртасидаги яқинроқ мувофиқлаштиришдан фойда олиши мумкин. Туркиянинг чуқур минтақавий билими ва ислоҳотларга йўналтирилган очиқ ташқи сиёсати Европа Иттифоқи стратегияларни реал таъсирларга айлантиришда кўпинча қийинчиликларга дуч келган минтақа – Брюссель ва Марказий Осиё ўртасида кўприк вазифасини бажариши мумкин. Венгрия дипломатик иштирок ва маданий алоқаларга эга бўлиб, бу жараёнга салмоқли ҳисса қўшишга қодир.

Ниҳоят, ташриф замонавий халқаро тизимда юмшоқ куч ва шахсий дипломатиянинг муҳимлигини таъкидлайди. Маданий ҳамкорлик, умумий тарихий ҳикоялар ва одамлар ўртасидаги алоқалар иқтисодий ёки сиёсий манфаатларнинг ўрнини босмайди, лекин уларни сезиларли даражада кучайтиради. Венгриянинг туркий дунё доирасида маданий дипломатияга эътибор қаратиши ушбу ёндашувга мос келади ва тарихий ворисийлик ва ўзаро ҳурматни қадрлайдиган ҳамкорлар орасида унинг обрўсини оширади.

Хулоса қилиб айтганда, Президент Мирзиёевнинг Туркияга ташрифи Ўзбекистон–Туркия стратегик ҳамжиҳатлиги, Туркиянинг Евроосиё дипломатик роли ва тобора тезкор бўлиб бораётган туркий ҳамкорлик тузилмасининг мустаҳкамланиши белгиси сифатида қаралиши керак. Венгрия учун туркий давлатлар билан ўзаро алоқалар рамзий танлов бўлиб қолмай, балки узоқ муддатли, истиқболли, аниқ геосиёсий ва иқтисодий стратегик заруратга айланмоқда.