БИШКЕК, 27 апрель. /“Дунё” АА/. Қирғизистоннинг “Вечерний Бишкек” нашрида Орол денгизи фожиасига бағишланган таҳлилий мақола эълон қилинди, деб хабар қилмоқда “Дунё” АА мухбири.

Мақолада ёзилишича, XX аср бошларида Орол денгизи Ўрта Осиёдаги энг йирик кўл ҳисобланган. Асрнинг иккинчи ярмидан бошлаб денгизнинг қуриши натижасида унинг тубида янги чўл экотизими ­– Оролқум чўли шаклланди.

Ушбу ҳудуд ҳозирги кунда Марказий Осиёдаги энг йирик антропоген чўл экотизимларидан бири ҳисобланади. Денгиз сатҳининг пасайиши натижасида 60 минг квадрат километр дан ортиқ сувли-ботқоқ ерлар қуруқликка айланди.

Орол денгизи ҳудудда содир бўлган экологик ўзгаришлар нафақат иқлим ва тупроқ таркибига, балки биологик хилма-хилликка ҳам сезиларли таъсир кўрсатди. Натижада, сув-ботқоқ экотизимларига мослашган турлар кескин қисқарди. Шу билан бирга, Устюрт платоси ва Қизилқум чўли оралиғида шаклланган Оролқум чўли ўзига хос ва ноёб чўл экотизими сифатида қушлар жамоасининг янги таркиби шаклланишига сабаб бўлди.

Нашрда таъкидланишича, Ўзбекистон Фанлар академияси Зоология институтида Оролқум орнитофаунасининг ҳозирги ҳолатини, турларнинг ўзгарган шароитларга мослашиш механизмларини ўрганиш ва уларни муҳофаза қилиш чораларини ишлаб чиқишга қаратилган амалий лойиҳа доирасида тадқиқотлар олиб борилмоқда. Лойиҳа миллий илмий дастурлар кўмагида амалга оширилмоқда.

Мўйноқ тумани ҳудудида ўтказилган дала тадқиқотлари давомида геоахборот технологияларидан фойдаланган ҳолда катакли ёндашув қўлланилди. Ҳудуд 10×10 км ўлчамдаги участкаларга бўлиниб, маршрутли ва нуқтали кузатувлар ўтказилди. Жами 68 та участка, шу жумладан 140 км пиёдалар маршрутлари ўрганилди.

Тадқиқотлар натижасида, 12 туркум, 26 оилага мансуб 91 турдаги қушлар қайд этилди. Улардан бир қатор турлар миллий ва халқаро муҳофаза рўйхатларига, жумладан, Ўзбекистон Қизил китобига ва халқаро табиатни муҳофаза қилиш конвенциялари рўйхатларига киритилган.

Орнитофаунанинг энг кўп турлар хилма-хиллиги қумли биотопларда, айниқса, Устюрт платосининг шарқий қисмига туташ зоналарда қайд этилган. Бу ҳудудлар хилма-хил ўсимлик қоплами ва чўл ва дашт экотизимлари ўртасидаги ўтиш ҳолати туфайли қулайроқ шароитлар билан тавсифланади.

“Вечерний Бишкек” нашрига кўра, тепаликлар ва чинклар қушларнинг куздаги яшаш жойи сифатида ҳам муҳим роль ўйнайди. Шу билан бирга, шўрхок ва гилли чўлларда турлар хилма-хиллиги анча паст. Ҳудуд жанубидаги сунъий сув ҳавзалари Орол денгизининг қолдиқ қисмларига қараганда гидрофил турлар учун кўпроқ аҳамиятга эга экани аниқланди.

Шундай қилиб, қуриган Орол денгизи ўрнида шаклланган Оролқум чўли янги, жадал ривожланаётган экотизимга айланмоқда. Олинган натижалар экотизимнинг экстремал шароитларга мослашиш жараёнларини тушунишда муҳим аҳамиятга эга бўлиб, минтақадаги биохилма-хилликни сақлаш бўйича чора-тадбирларни ишлаб чиқишда илмий асос бўлиб хизмат қилади.