ANQARA, 2-mart. / “Dunyo” AA/. 28 fevraldan beri turk ommaviy axborot vositalari Erondagi voqealarni faol muhokama qilmoqda, zarbalar, javob harakatlari va tomonlarning bayonotlari haqidagi yangiliklarni Anqaraning xavf-xatarlari va pozitsiyasiga oid mahalliy kun tartibi bilan birlashtirmoqda, deb xabar bermoqda “Dunyo” AA muxbiri.

Inqirozning dastlabki soatlarida barcha tahririyatlar, siyosiy pozitsiyasidan qatʼiy nazar, maʼlumotlarni uchta asosiy mavzu atrofida joylashtiradi: keskinlikni zudlik bilan kamaytirish va diplomatiyaga qaytish zarurati, Turkiyaning mojarolarda ishtirok etmayotganini taʼkidlash va uning “zarbalarni qo‘llab-quvvatlashi” haqidagi mish-mishlarni rad etish hamda fuqarolar, aviatsiya va chegaralardagi barqarorlik uchun oqibatlarni boshqarish. Shunday qilib, ko‘plab materiallar nafaqat harbiy harakatlarga, balki ularning Turkiyaga va uning xalqaro mavqeiga taʼsiriga (mintaqa, turkiy dunyo, islom dunyosi, G‘arb bilan o‘zaro aloqalar) qaratilgan.

“TRT Haber” va “Anadolu” kabi davlat ommaviy axborot vositalarida harbiy harakatlar “nazoratsiz kengayish” xavfini oshiradi va har ikki tomon ham hujumlarni to‘xtatib, siyosiy muzokaralarga qaytishi kerak, degan fikr ustunlik qilmoqda.

Bu Turkiya Tashqi ishlar vazirligi materiallarida aks etgan bo‘lib, ularda Eronga berilgan zarbalar, boshqa mamlakatlardagi javob harakatlari va mojaroning kengayish xavfi ortib borayotgani o‘rtasidagi bog‘liqlikka urg‘u berilgan, shu nuqtai nazardan “eskalatsiyani to‘xtatish” zaruriy qadam sifatida yangraydi.

“TRT Haber” ayni paytda real vaqt rejimida voqealarni, jumladan, Eronning javob zarbalari va xalqaro munosabat haqidagi maʼlumotlarni kuzatib bormoqda. Bu rivojlanayotgan inqiroz sharoitida auditoriyaning qiziqishini saqlab qolishga yordam beradi.

Shu bilan birga, davlat ommaviy axborot vositalari yakuniy g‘oliblar yoki mag‘lublar haqidagi spekulyatsiyalarga berilmaslikka harakat qilib, “mintaqa barqarorligi”, “xalqaro huquq” va “diplomatik qaror”ga eʼtibor qaratmoqda.

Ikkinchi muhim jihat – axborot xavfsizligi va Turkiyaga qo‘yilgan ayblovlarni rad etish. Bu borada Prezident Administratsiyasi Kommunikatsiyalar direksiyasi huzuridagi Dezinformatsiyaga qarshi kurashish markazi (DMM) asosiy rol o‘ynaydi. Kun tartibida kamida ikkita barqaror syujet paydo bo‘ldi: Anqara go‘yoki zarbalarni qo‘llab-quvvatlagani yoki operatsiya uchun o‘z hududi va havo hududini taqdim etgani haqidagi mish-mishlarni rad etish, shuningdek, inqiroz sharoitida Eron chegarasidan “noqonuniy o‘tish” haqidagi bayonotlarni rad etish.

Uchinchi blok – xavflarni boshqarish bo‘lib, Turkiyada ko‘pchilik buni harbiy yangiliklarga nisbatan “amaliy jihatdan muhimroq” deb hisoblaydi. Eng ko‘zga tashlanadigani aviatsiya va havo bo‘shlig‘i masalasidir. Mintaqaviy havo yo‘laklarining yopilishi fonida turk ommaviy axborot vositalari yo‘nalishlar qayta taqsimlanayotgani, shuningdek, Turkiya osmoni muhim tranzit yo‘lagiga aylanayotgani haqida xabar bermoqda. Bu havo harakatini boshqarish tizimiga yuklamaning ortib borayotgani, jadvallar va cheklovlardagi o‘zgarishlar haqidagi nashrlar bilan birga kuzatilmoqda.

Ushbu blokning rasmiy qismi eskalatsiya sharoitida xavfsizlik chorasi sifatida qaraladigan maʼlum bir sanagacha baʼzi yo‘nalishlarga parvozlarni vaqtincha to‘xtatish to‘g‘risidagi xabarlar orqali ifodalanadi. Bu Turkiyaning “texnokratik” yondashuvini – siyosiy deklaratsiyalarga emas, balki transport sohasidagi boshqaruv qarorlariga urg‘u berishini taʼkidlaydi.

Konsullik-gumanitar jihat ham mavjud. Turkiya ommaviy axborot vositalari Turkiya elchixonasi, rasmiy tuzilmalarning Erondagi fuqarolarga murojaatlarini faol ravishda efirga uzatmoqda: xavfsiz joylarda qolish, harbiy obyektlarga yaqinlashmaslik va iloji bo‘lsa, safarlarni kechiktirish tavsiya etiladi.

Shu fonda muxolifat tahririyatlari Anqara inqirozni qanday baholayotgani va uning ustuvor yo‘nalishlari haqida o‘z talqinlarini qo‘shmoqda. Ularda Turkiyaning “uchta ustuvor yo‘nalishi” tilga olingan: keskinlikni yumshatish, xavfsizlik va diplomatik hamrohlik. Shuningdek, mamlakatning ishtiroki haqidagi shubhalarni olib tashlashga qaratilgan maqolalar ham eʼlon qilinmoqda (masalan, zarbalarning asosiy rejalarida turk bazalari yo‘qligi haqidagi maʼlumotlar). Ushbu nashrlar ikki tomonlama vazifani bajaradi: ular tashqi siyosat yo‘nalishini yana-da tushunarli tilda talqin qiladi va auditoriyaning Turkiyaning ehtimoliy ishtiroki haqidagi ichki savollariga javob beradi.

Shu nuqtai nazardan, 28-fevral kuni Adanada politsiya hududida joylashgan Injirlik aviabazasi yaqinida onlayn translyatsiya olib borayotgan uch kishini, jumladan, amerikalik harbiy xizmatchilarni qo‘lga olgani qo‘shimcha ahamiyat kasb etadi. Eʼtiborlisi, qo‘lga olinganlarning ikki nafari mustaqil jurnalist bo‘lib chiqdi. AQShning harbiy ishtiroki bilan bog‘liq obyektlarga eʼtibor kuchayganining o‘zi Turkiyaning ehtimoliy ishtiroki mavzusining sezgirligini oshiradi va ommaviy axborot vositalarining nima uchun bunday faol tushuntiruvchi va rad etuvchi materiallarni efirga uzatishini tushuntiradi.

Ayniqsa, “Habertürk” kabi yirik multimedia tahririyatlarida yaqqol ko‘zga tashlanadigan ekspert-tahliliy jihatni alohida taʼkidlash lozim. Bu yerda voqealar nafaqat xronika, balki ssenariy tahlili shaklida ko‘rib chiqiladi, unda operatsiyaning maqsadlari, Eron siyosiy-harbiy tizimining barqarorligi, shuningdek, javob harakatlari imkoniyatlari muhokama qilinadi. “Habertürk” “maqsad – rejimni o‘zgartirishmi?”, “rejim barqaror bo‘ladimi?” kabi savollarga eʼtibor qaratadi va chuqurroq tahlil qilish uchun ekspertlarni taklif qiladi.

Shunday qilib, ommaviy axborot vositalari manzarasi “uzoq boshqariladigan inqiroz” talqinlari bilan to‘ldiriladi. Bu esa ziddiyatlarning takroriy to‘lqinlari va assimetrik javoblarni o‘z ichiga olishi mumkin, bu esa inqirozning davomiyligi bo‘yicha kutilmalarni shakllantiradi.

Umuman olganda, asosiy mavzular bo‘yicha turk ommaviy axborot vositalarining fikrlari bir xil. Davlat va rasmiy yaqin ommaviy axborot vositalari asosiy yangiliklar mazmunini taʼminlash uchun “diplomatiya va deeskalatsiya”ga eʼtibor qaratadi. Mustaqil va muxolifat ommaviy axborot vositalari “ichki shaffoflik” elementini qo‘shadi va rasmiy raddiyalarni keng retranslyatsiya qilish bilan birga ishtirok etishning mumkin bo‘lgan xavflarini muhokama qiladi. Asosiy telekanallar va yirik tahririyatlar, ayniqsa, nozik mavzular bo‘yicha tahliliy materiallar va ekspertlar fikrlari ulushini oshirmoqda.